Zou het kunnen dat het virus Europa ongemerkt al eerder binnensloop?

Covid-19 In oude monsters van longpatiënten vonden Franse artsen sporen van het coronavirus. Maar experts vinden het bewijs nog niet overtuigend.

Geparkeerde vliegtuigen op vliegveld Charles de Gaulle bij Parijs. De vrouw van de mogelijk besmette Fransman werkt in een supermarkt nabij het vliegveld.
Geparkeerde vliegtuigen op vliegveld Charles de Gaulle bij Parijs. De vrouw van de mogelijk besmette Fransman werkt in een supermarkt nabij het vliegveld. Foto MAXAR TECHNOLOGIES

Eind december zou in een noordelijke voorstad van Parijs al een patiënt geweest zijn die Covid-19 heeft gehad. Dat is bijna een maand eerder dan de meldingen van de eerste drie bevestigde besmettingen in Frankrijk, op 24 januari in Parijs en Bordeaux. Het zou erop kunnen wijzen dat de epidemie zich al snel na de eerste uitbraak in China over de hele wereld heeft verspreid.

De vroege Franse besmetting is achteraf ontdekt door Franse artsen die in de vriezer bewaarde monsters van patiënten alsnog testten op het nieuwe coronavirus. Ze selecteerden daarvoor monsters van veertien patiënten die zich in december 2019 of begin januari in het ziekenhuis hadden gemeld die naast klachten als koorts, hoesten of spierpijn ook zogeheten matglasafwijkingen op longscans hadden. Van de veertien patiënten bleek er één positief, een 42-jarige vishandelaar.

In december 2019 wist de wereld nog helemaal niet dat er in de Chinese stad Wuhan een nieuw coronavirus mensen besmette. Mensen werden toen nog gediagnosticeerd met een „onbegrepen longontsteking”. Een genetische test om het virus te kunnen aantonen was er ook nog niet, die kwam er pas halverwege januari. Beperkende maatregelen voor reizigers waren er in Europa ook nog lang niet.

Visafdeling

Tegenover de Britse BBC suggereerde onderzoeksleider Yves Cohen dat de man mogelijk besmet is geraakt via zijn vrouw die werkte op de visafdeling van een supermarkt nabij vliegveld Charles de Gaulle. Zij zou zelf niet ziek zijn geworden.

Zou het kunnen dat het coronavirus Europa ongemerkt al eerder binnensloop? Het wetenschappelijke artikel van de Franse artsen van de Groupe Hospitalier Paris Seine in Saint-Denis staat al als preprint online in het International Journal of Antimicrobial Agents. Ze beschrijven dat ze de uitslag van de positieve test nog met een andere genetische test geverifieerd hebben, omdat deze testen nu eenmaal niet honderd procent betrouwbaar zijn.

Maar viroloog Chantal Reusken van het RIVM vindt het bewijs dat de Franse artsen leveren niet overtuigend: „Ik ben verbaasd dat het manuscript geaccepteerd is voor publicatie op basis van deze informatie. Juist omdat de bevinding zo'n impact heeft, zou ik graag meer bevestiging zien.”

In het artikel staat één grafiek van de uitslag van de eerste genetische test, maar niet die van de controletest, die op drie punten de genetische code van het virus detecteert. „De presentatie van de data roept vragen op”, zegt Reusken, „De resultaten van de controletest worden niet expliciet besproken. En waarom hebben ze de genetische sequentie van het virus niet in kaart gebracht? Daarmee zouden ze ook kunnen uitsluiten dat de positieve uitslag veroorzaakt werd door vervuiling in het monster of de test.”

De Franse auteurs reageerden niet op een mail met vragen. In gesprek met de BBC verklaarde onderzoeksleider Cohen wel dat hij nog van plan was de genetische volgorde van het virus in kaart te brengen, maar waarom hij dat niet meteen heeft gedaan is niet duidelijk.

Genetische puzzelstukjes

De genetische informatie zou een cruciaal puzzelstukje kunnen zijn in de reconstructie van hoe de corona-epidemie in Europa begon.Bioinformaticus Lucy van Dorp van het University College in Londen die zich daarmee bezighoudt, zegt dat de melding van een Franse patiënt eind december inderdaad vroeg lijkt, maar toch vindt ze het „niet implausbel”. „Dit virus verspreidt zich aardig snel, en soms ook asymptomatisch”, zegt Van Dorp. „We hebben immers gezien dat het virus zich vanaf half november van een lokale uitbraak heeft kunnen uitbreiden naar een pandemie die tot in alle uithoeken van de wereld is doorgedrongen. De globalisering heeft het verbindingsnetwerk gelegd waarlangs het virus moeiteloos de wereld over reist.”

Maar net als Reusken zou Van Dorp wel graag eerst een bevestiging zien van de Franse bevindingen, voordat er grote conclusies worden getrokken. Ook Emma Hodcroft, bioinformaticus bij de informatiebank voor virusevolutie Nextstrain, toont zich kritisch: „Het is de moeite waard om te wachten op meer bevestiging. Als je zulke buitengewone resultaten krijgt, moet je ook buitengewoon bewijs hebben om er zeker van te zijn.”

Maar, zegt Hodcroft ook, „Zelfs als het inderdaad waar blijkt dat deze Fransman al in december besmet was, betekent dat het virus al rond deze tijd breed circuleerde in Europa. Veel van de vroege gerapporteerde infecties in de wereld leken niet meteen aanleiding te geven tot lokale overdracht voor zover wij weten, ondanks het feit dat mensen pas medische hulp zochten toen zij klachten kregen. Zelfs als deze man toevallig al vroeg besmet raakte via een reiziger uit China, heeft dat niet tot een lokale uitbraak geleid. Integendeel, als dat het geval was geweest, dan hebben we dat zeker teruggezien in het aantal doden rond die tijd. We weten inmiddels dat dit virus niet erg lang ergens stilletjes kan rondwaren.”

Door het genetische onderzoek aan de virussen kan langzaam het begin van de epidemie worden uitgeplozen. Eind april heeft Lucy van Dorp net een wetenschappelijk artikel afgerond waarin zij met haar team het begin van de epidemie nauwkeurig dateert. Op basis van de genetische sequenties van ruim 7.600 SARS-CoV-2 coronavirussen die over de hele wereld bij patiënten zijn verzameld hebben zij de recentste gemeenschappelijke voorouder van het virus getraceerd. „We komen erop uit dat de epidemie tussen 6 oktober en 11 december begonnen moet zijn in China. Dat zijn berekende grenzen van de betrouwbaarheidsmarges, maar waarschijnlijk ligt het startmoment ergens half november. Een preciezere datum is met geen enkel onderzoek te berekenen.”