Reportage

Eenzaamheid kan een te hoge prijs zijn in de coronacrisis

Eenzaamheid Zorg dat mensen thuis en in het verpleeghuis niet te eenzaam worden en praat over waardig sterven, adviseert de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving. Soms is 1,5 meter afstand houden niet het belangrijkste.

Vrijwilliger en muziekdocent Jeroen Schipper zingt voor de bewoners van woonzorgcentrum ’t Huis aan de Vecht in Utrecht.
Vrijwilliger en muziekdocent Jeroen Schipper zingt voor de bewoners van woonzorgcentrum ’t Huis aan de Vecht in Utrecht. Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

Het was een eenvoudig advies dat huisarts Niels Rossen aan de oude vrouw gaf: ‘Ga even lekker, op anderhalve meter afstand, in de tuin zitten met familie.’ Ze zat al weken alleen thuis in haar flat van 50 vierkante meter. Bang om besmet te raken met het coronavirus. Rossen: „Die angst is terecht als je boven de tachtig bent. Maar de prijs die je betaalt voor grote voorzichtigheid is eenzaamheid.”

Zoek manieren om ouderen, alleenstaanden en mensen die afhankelijk zijn van georganiseerde activiteiten uit het opgelegde corona-isolement te halen, schreef de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving zondag in een ongevraagd advies aan de regering. „Dit kan mentale gezondheidsschade op langere termijn voorkomen”, schrijft de raad, die bestaat uit deskundigen uit de ouderenzorg, artsen en ondernemers.

Huisarts Rossen ziet in zijn praktijk in Venray veel ouderen die al weken zo voorzichtig zijn dat ze zichzelf soms „heel eenzaam en ongelukkig maken”. „Dat ze bang zijn is terecht, het is geen onzin. Het is dus een persoonlijke risico-inschatting: weegt de kans om besmet te raken met corona zwaarder dan het eindeloos alleen zijn?” In Noord-Limburg zijn relatief veel mensen met corona besmet.

Laat familie weer onder voorwaarden op bezoek gaan in verpleeghuizen, schrijft de raad ook. Dat mag sinds 6,5 week in het hele land niet meer en al sinds acht weken in Brabant. Deze woensdag komt het kabinet met een nieuw standpunt hierover.

Bewoners van het verpleeg- en verzorgingshuis zijn per definitie kwetsbaar en er raakten er in februari en maart te veel besmet; 8.200 van de 120.000 bij de laatste telling, van wie zeker 1.500 zijn gestorven.

Bovendien werden verpleeghuizen een besmettingshaard op zichzelf, zegt bestuurder Conny Helder van branchevereniging Actiz. „Familie die op bezoek kwam, raakte soms in het verpleeghuis besmet en verspreidde dan het virus buiten in de maatschappij.”

Covid-19-patiënten zijn volgens het RIVM pas besmettelijk als ze klachten hebben zoals koorts en hoest; althans er is nog geen bewijs voor besmettelijkheid in de dagen vóór die symptomen. Maar dat is verraderlijk bij ouderen, signaleerde Verenso, de vereniging van specialisten ouderengeneeskunde, al eerder.

Ouderen krijgen vaak geen koorts doordat die lichaamsfunctie niet meer goed werkt. Om die reden zouden veel meer familieleden en ouderen besmet kunnen zijn geraakt dan verwacht werd.

Verenso schrijft dan ook aan haar leden in een ‘behandeladvies’ van 23 april: „Ga na of de patiënt onbeschermd contact heeft gehad en met welke patiënten of medewerkers. Houd voor de ‘periode onbeschermd contact’ een termijn aan van circa twee tot drie dagen vóór het ontstaan van klachten tot het ingaan van isolatiemaatregelen. N.B. Dit advies wijkt af van de voorschriften van het RIVM omdat klachten duidend op corona aspecifiek kunnen zijn bij deze patiëntengroep en daarmee mogelijk later worden opgemerkt, er is mogelijk sprake van présymptomatische overdracht.”

Bezoek weer toelaten in het verpleeghuis is een lastige afweging tussen het individuele recht van de oudere om familie te zien, vertelt Conny Helder, en het recht van de bewonersgroep om niet besmet te raken door andermans familie. „Individueel kun je makkelijker de risico’s tegen elkaar afwegen: vind ik ziek worden erger dan lange tijd niemand zien? Maar dat bepalen voor een groep bewoners, zoals wij in verpleeghuizen moeten doen, is heel moeilijk.”

Lees ook Worden de kwetsbaarste mensen wel genoeg beschermd?

Helder is bestuurder van TanteLouise (17 vestigingen, waarvan vijf met corona besmet) in West-Brabant. Ze wijst erop dat ouderen in verpleeghuizen vaak minder eenzaam zijn dan ouderen die thuis wonen. „We organiseren van alles voor ze en er zijn voortdurend verzorgenden aanwezig. Ik maak me meer zorgen over de partners die alleen thuis leven en altijd op bezoek kwamen maar nu niemand zien.” Helder schreef mee aan een advies om „heel voorzichtig” de deur weer open te doen voor bezoek. Het kabinet beslist er deze woensdag over.

De Raad voor Volksgezondheid en Samenleving stelt dat ook voor: „Elke instelling zou – afhankelijk van de lokale besmettingsgraad – een aangepaste bezoekregeling moeten hebben in tijden van corona. Dat kan per instelling of vestiging verschillen.” Wel moeten er genoeg testcapaciteit zijn en de nodige beschermingsmiddelen „voor zowel professionals als bezoekers”.

Waardig sterven

Huisarts Marike de Meij werkt in het team van palliatieve artsen in het OLVG in Amsterdam. Ze hebben een afdeling ingericht voor coronapatiënten die vermoedelijk zullen overlijden, een soort hospice in het ziekenhuis. Er hebben ook oudere mensen gelegen die in een gesprek over het einde van hun leven hadden gezegd dat ze niet meer naar de IC wilden, omdat ze bang waren daar niet goed uit te komen.

De Meij: „Je merkt dat mensen hun grenzen verleggen. Er waren mensen die tóch nog naar de intensive care wilden, en sommigen zijn opgeknapt. Dat laat zien dat praten over de laatste levensfase weliswaar heel belangrijk is, maar dat er ook ruimte moet zijn om van gedachten daarover te veranderen.”

Het rapport van de Raad bevat ook de aanbeveling om huisartsen en verpleegkundigen te „stimuleren” om alvast met ouderen of kwetsbare mensen te praten over waardig sterven. Dat vindt De Meij „heel sympathiek en belangrijk.” Hoe artsen dat moeten invullen is volgens haar niet zo eenvoudig. Niet alleen doordat mensen zelf vaak van gedachten veranderen, maar ook omdat de ziekte verschillend uitpakt bij verschillende patiënten.

De Meij: „In het begin van de coronacrisis dachten we allemaal dat het eenduidig was: je wordt snel beter of het wordt héél ernstig. De belangrijkste vraag was: wil je naar de intensive care of niet? Inmiddels weten we dat extra zuurstof thuis soms ook genoeg is om iemand te helpen, of een paar dagen in het ziekenhuis en daarna revalidatie in een verpleeghuis. Het gesprek dat een arts voert en de keuzes die mensen hebben is daardoor niet zwart-wit, dat is belangrijk om te beseffen.”

Psychiater Damiaan Denys aarzelt als hij hoort over de gedachte van de RVS, weer een ander hoofdstuk in het uitgebreide rapport, om eenzaamheid onder alleenstaanden „van alle leeftijden” te bestrijden door hun weer meer mogelijkheden te geven om elkaar te ontmoeten. Een „tijdelijk gezamenlijk huishouden” zou volgens de onderzoekers van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving een remedie tegen eenzaamheid kunnen zijn.

Eenzaamheid wás al een groot probleem, zegt Denys, ook voor de coronacrisis. Uit onderzoeken blijkt dat ongeveer 10 procent van de Nederlanders sterke eenzaamheid ervaart. Denys vindt het te eenvoudig om te stellen dat de periode waarin mensen zoveel mogelijk thuis moeten blijven die eenzaamheid altijd versterkt. Denys: „Alleen zijn is niet per definitie eenzaam. Sommige mensen hebben nu juist meer betekenisvolle contacten, omdat ze beseffen dat ze het contact met anderen nodig hebben.”

Toch is de groep die noodgedwongen alleen is, groter dan voorheen. De bridge, de bingo, het voetbal, de kerkdienst, de leesclub – het is allemaal afgeblazen. Denys ziet dan ook mensen die zich juist wel eenzamer voelen. Hij denkt aan zijn eigen moeder die al vijf of zes weken niemand heeft gezien. Of aan bijvoorbeeld jonge, alleenstaande vrouwen in de grotere steden die voortdurend op zichzelf moeten zijn. „Voor hen kan de eenzaamheid nu inslaan als een bom”, zegt Denys.

Toch kan de overheid geen oplossing bieden voor eenzame mensen, zegt Denys. „Eenzaamheid los je niet op door mensen bij elkaar te zetten. Ook voor de coronacrisis waren veel mensen eenzaam, terwijl ze wel de mogelijkheid hadden om elkaar op te zoeken. Natuurlijk zijn mensen nu tijdelijk eenzaam, maar de maatregelen gaan geen jaren duren. De eenzaamheid zal voor die groepen weer oplossen als de cafés opengaan, de restaurants, als we elkaar weer mogen bezoeken. Voor de mensen die langdurig eenzaam zijn, is de oplossing helaas niet zo eenvoudig. Dat lukt alleen als we die mensen kunnen helpen met het aangaan van betekenisvolle contacten – en dat is een stuk lastiger.”