Op het bed ligt de 85-jarige Olizete Mendes Magalhães terwijl er een rode gloed in de kamer schijnt.

Foto Yan Boechat

De grote brandhaard van Brazilië ligt diep in het oerwoud

Corona in Brazilië In de Braziliaanse junglestad Manaus is het zorgstelsel al bezweken onder de corona-epidemie. Is dit het voorland van de rest van Brazilië, waar president Bolsonaro het virus blijft ontkennen?

Wuhan, Bergamo, New York, Madrid, Guayaquil, Manaus. In alle landen die zwaar zijn getroffen door het nieuwe coronavirus, is er steeds één stad waar het virus heftiger toeslaat dan elders. In Brazilië heet die brandhaard Manaus, een junglestad van 2 miljoen inwoners in het hart van het Amazonewoud. Hier is het gezondheidsstelsel al volledig ingestort en sturen ziekenhuizen coronapatiënten naar huis omdat er geen capaciteit meer is. Mensen sterven in hun woningen en worden uit ruimtegebrek in collectieve graven ter aarde besteld. Er dreigt inmiddels een tekort aan doodskisten.

In april overleden er 2.341 mensen in de stad, bijna drie keer meer dan vorig jaar in deze maand. Hoewel het officiële sterftecijfer van Covid-19 rond de zeshonderd ligt, zeggen artsen en experts dat het werkelijke aantal veel hoger moet zijn, maar dat er geen testen zijn om besmettingen vast te stellen.

„In mei stort het Braziliaanse gezondheidsstelsel volledig in”, zo voorspelde zorgminister Luiz Henrique Mandetta aan het begin van de uitbraak. Vorige maand werd Mandetta door president Jair Bolsonaro ontslagen, omdat zijn corona-aanpak te streng zou zijn. Maar zijn voorspelling lijkt uit te komen: dinsdag overleden binnen 24 uur zeshonderd mensen in Brazilië, waarmee de teller nu op zeker achtduizend doden staat en 120.000 besmettingen.

De vrees is dat Manaus het voorland is van de rest van Brazilië. Ook elders zijn al tekorten aan beademingsmachines en IC-bedden en medische experts waarschuwen voor ‘Italiaanse taferelen’. Bolsonaro blijft ondertussen volhouden dat „we nu eenmaal doodgaan”, en „hij daar niets aan kan doen”. Dit weekend verscheen de ultrarechtse oud-legerkapitein op een anti-quarantainebetoging van zijn aanhang, waar hij onbeschermd mensen omhelsde, selfies met hen nam en pleitte voor de heropening van winkels en bedrijven.

Manaus heeft het al jaren een zwakke gezondheidszorg, waar nauwelijks in is geïnvesteerd. Meer dan 40 procent van de inwoners van de stad heeft geen toegang tot stromend water, wat handen wassen moeilijk maakt. Ook is een deel van de bevolking van inheemse komaf, met een relatief lage weerstand. De vrees is dat goudzoekers, houtkappers, jagers en evangelische christenen het virus vanuit Manaus dieper het woud in zullen brengen nu de Amazone onder Bolsonaro sneller wordt ontgonnen.

Een drama dat verteld moet worden

De Braziliaanse freelance fotojournalist Yan Boechat (46) legde eind vorige maand het drama vast dat zich in de junglestad voltrekt. Hij bezocht huizen van overleden coronapatiënten die soms dagen opgebaard liggen tot de uitvaartondernemer komt. En hij struinde over de begraafplaats waar de mensen in groepsgraven terecht komen. „Ik neem een enorm risico, maar heb dat er voor over. Dit drama moet verteld worden.”

 

„Ik neem een enorm risico, maar heb dat er voor over. Dit drama moet verteld worden.”

 

Foto Yan Boechat

Foto Yan Boechat

Op een stenen, cementvloer naast zijn bed ligt het lichaam van de 66-jarige Francisco das Chagas Freitas. Zijn broer João kijkt toe. Francisco ligt al langer dan een dag zo opgebaard. „Het is momenteel tussen de 24 en 30 graden in Manaus en deze man lag hier al bijna dertig uur. Ik rook de dood. Zijn broer vertelde me, dat toen zijn Francisco ziek werd en hij naar het ziekenhuis belde daar werd gezegd: ‘Hou hem maar thuis, we hebben geen plek’.” In Manaus sterft in deze coronacrisis 30 procent van de mensen thuis.

Uiteindelijk wordt het lichaam van Francisco de Chagas Freitas in een kist gestopt en meegenomen door de goed beschermde hulpverleners van SOS Funeral. „Zelf probeer ik me ook zo goed mogelijk te beschermen tijdens mijn werk, met handschoenen en een mondkapje. Het is een groot risico wat ik neem om in een coronabrandhaard als Manaus te fotograferen. Maar ik heb de keuze gemaakt. Stel dat ik besmet raak – die kans is groot – dan accepteer ik dat. In de oorlogsgebieden in Irak en Syrië waar ik ook veel werk, sta ik ook bloot aan risico’s. En moet ik steeds opnieuw de afweging maken, is dit het waard? Voor mij is het belangrijkste om te vertellen en te laten zien wat hier gebeurt.”

Foto Yan Boechat

Op het bed ligt de 85-jarige Olizete Mendes Magalhães terwijl er een rode gloed in de kamer schijnt. Fotograaf Yan Boechat kwam een dag na haar overlijden in het huis. Olizete lag opgebaard en haar buurvrouw kwam langs om afscheid te nemen. „Het zijn deze intieme momenten, gebeurtenissen waar ik als fotograaf naar zoek en waarin ik de tragiek en de pijn probeer vast te leggen. Maar het zijn ook de moeilijkste momenten om te fotograferen, omdat ik me op die momenten een observator, een voyeur voel, bijna een indringer. Maar ik merk dat mensen het ook fijn vinden als ik er ben. De dochters van deze vrouw zeiden: ‘Je bent een getuige van ons verdriet en van onze pijn’. Toen ik mevrouw Olizete fotografeerde, wachtte haar familie al twaalf uur op de komst van de gemeentelijke begrafenisondernemer, SOS funeral. Maar door de enorme drukte duurt het soms dagen voordat de coronaslachtoffers worden opgehaald. De dochters van Olizete vonden dat eigenlijk wel fijn omdat ze nu langer de tijd hadden om afscheid van hun moeder te nemen. In Brazilië word je normaal gesproken dezelfde dag begraven.”

Foto Yan Boechat

Foto Yan Boechat

Francisca Bentes overleed op 75-jarige leeftijd met symptomen die sterk horen bij Covid-19. Op de dag van haar dood, werd ze wakker met ademhalingsklachten. Ze nam een douche, waarna ze kortademig werd en overleed. Medische hulpdiensten kwamen pas aan toen ze al overleden was. Doktoren van een noodteam kwamen later om de familie te helpen met het papierwerk en het regelen van het transport naar de begraafplaats.

Foto Yan Boechat

Er is maar een kantoor in Manaus waar overlijdensakten worden afgegeven. Door de drukte loopt het systeem vast. „Het gevolg is dat de lijken soms urenlang in de brandende zon liggen te wachten voordat de documenten in orde zijn en voordat de begrafenis kan plaatsvinden. De stank is ondraaglijk.”

Foto Yan Boechat

Een familie inspecteert op de Tarumã-begraafplaats de doodskist waar hun geliefde in ligt. De overledenen worden begraven in collectieve graven. „Er worden meer dan honderd mensen per dag begraven, en daardoor is het een chaos geworden. Sommige lijken raken zoek en worden dan teruggevonden in koelcellen van de gemeente of in ziekenhuizen. Ik sprak een familie die dagenlang in allerlei koelcellen zocht naar het lichaam van hun geliefde. Uit angst dat misschien niet de juiste persoon in de juiste kist ligt, worden daarom alle kisten eerst geopend en gecontroleerd voordat ze het groepsgraf in gaan. Want ligt de juiste persoon er wel in?”

Foto Yan Boechat

Foto Yan Boechat

Boechat ontmoette verscheidene mensen die het niet zo nauw nemen met de quarantaineregels in Manaus en die net als president Bolsonaro een snelle versoepeling willen. Terwijl juist onder de armere mensen uit de volksbuurten de meeste doden vallen, is Bolsonaro’s aanhang daar het grootst. „Er zijn mensen die nog steeds ontkennen en denken: mij overkomt het niet. Er overheerst ook iets passiefs, zo van: als ik het krijg dan moet het zo zijn. Ze nemen de dood zoals het is. Die fatalistische houding heeft met onze slavernijgeschiedenis te maken en met ons katholicisme, beide diepgeworteld in de Braziliaanse cultuur. Ik kwam bij een familie en de vrouw des huizes bleef volhouden dat haar man geen corona had, terwijl hij alle symptomen vertoonde en nauwelijks meer kon ademen. Ik was erbij toen hij stierf. Ze wilde eerst niet dat ik foto’s nam en uiteindelijk zei ze: ‘Goed, je mag foto’s maken, maar je mag niet schrijven dat mijn man aan corona is overleden. Schrijf maar op: God hem heeft geroepen’.”

Foto Yan Boechat