Prof. Jared Diamond for UCOMM-121213

Interview

‘Samenwerking door corona is de grootste reden voor hoop’

Jared Diamond | Antropoloog Academisch veelvraat Jared Diamond verwacht dat corona de dodelijkste ziekte uit de geschiedenis wordt. „Welcome to life on planet earth.

‘Never waste a good crisis’, zo luidt het adagium. Daarom maakt NRC een serie interviews ‘De wereld na corona’ over de vraag: hoe kan de coronacrisis worden aangewend om de samenleving te veranderen? De interviews zijn niet bedoeld om de toekomst te voorspellen, maar om denkrichtingen te bieden over hervormingen van (onder andere) de landbouw, globalisering, democratie, voedsel, kunst, technologie en toerisme.

Op rustige toon brengt antropoloog Jared Diamond een keiharde boodschap: „Er zullen meer mensen overlijden aan Covid-19 dan aan de Spaanse griep van 1918. Reken maar uit. Het dodental van de Spaanse griep wordt geschat tussen de 25 en 50 miljoen. Er zijn momenteel 7,7 miljard mensen op aarde. Als twee procent overlijdt aan Covid-19, zijn dat 154 miljoen mensen. Als de helft van de wereld het virus krijgt, zullen er alsnog 77 miljoen mensen overlijden.” In die orde van grootte moeten we denken, volgens Diamond. Hij verwacht dat corona de dodelijkste ziekte uit de geschiedenis wordt.

In 1997 verwierf de academische veelvraat Diamond (82) internationale bekendheid met zijn boek Zwaarden, Paarden en Ziektekiemen. Daarin beschreef hij waarom delen van de wereld zich hadden ontwikkeld, terwijl andere regio’s achterbleven. Diamond schreef dat toe aan hun geografische ligging, klimatologische factoren en ziektes. Het coronavirus lijkt dan ook een onderwerp bij uitstek voor hem, maar zo ziet hij dat niet: „Het ontwikkelt zich zo snel dat het onderwerp zich niet leent voor een boek. Alles wat ik nu zou schrijven is maandag alweer verouderd. Dit laat ik aan journalisten over.”

Dat betekent niet dat Diamond stilzit. „Thuis kan ik nu veel werk doen.” Hij lijkt nooit stilgezeten te hebben; niet alleen is Diamond fysioloog, bioloog, antropoloog, historicus, ornitholoog en geograaf, hij schreef ook negen populair-wetenschappelijke boeken over grote thema’s als menselijke evolutie en de ondergang van samenlevingen. Gezien de tijdspannes die zijn werk normaal gesproken omvat, is Diamond niet onder de indruk van zijn eigen sterfteprognoses van Covid-19: „Welcome to life on planet earth. De aarde zit vol met enge dingen, er zijn andere zaken waar ik banger voor ben. Het ergste wat het coronavirus kan doen, is 154 miljoen mensen doden. Dan zijn er nog meer dan 7,5 miljard mensen over, dat is meer dan genoeg. De coronacrisis is een crisis die onze aandacht trekt omdat het mensen snel en zichtbaar doodt.”

Het had bovendien veel erger gekund, meent Diamond: „Het sterftecijfer van Covid-19 is laag in vergelijking met dodelijke ziekten uit de geschiedenis, zoals pokken, mazelen of malaria. Het verschil is dat we met meer mensen dan ooit zijn. Alle 7,7 miljard zijn kandidaten om door het virus gedood te worden.”

Wereldprobleem

De wereld is door globalisering meer verbonden dan ooit, zegt Diamond, maar dat ziet hij niet als iets negatiefs of positiefs. „Globalisering is hier, of we het willen of niet. Het is moreel neutraal. Het brengt zowel goede als slechte dingen. Door globalisering heeft het coronavirus zich zo snel over de wereld kunnen verspreiden, maar als er een vaccin ontwikkeld wordt, kan dat ook snel over de wereld gaan. Bovendien, als 215 landen Covid-19 elimineren en het 216de land doet dat niet, dan zal dat ene land de rest van de wereld kunnen herinfecteren. Covid-19 is een wereldprobleem, en heeft dus wereldoplossingen nodig.”

Vooralsnog ziet Diamond zowel goede als slechte voortekenen voor de indamming van het virus. „Er is samenwerking, maar ook competitie. Een teken van competitie is de strijd om beademingsapparatuur en maskers met biedwedstrijden tot gevolg. Ook zou het kunnen dat als een land een vaccin ontwikkelt en het voor zichzelf houdt, omdat dat land dan een voordeel heeft.” Een grimmige mogelijkheid, maar een mogelijkheid niettemin volgens Diamond.

Veel denkers zien hun wereldbeeld bevestigd in de coronacrisis. Voor Diamond kan het nog alle kanten op. „Er is enorme samenwerking tussen wetenschappers over de hele wereld. Een hoopgevend teken. Ik ben voorzichtig optimistisch dat de wereld beseft dat we allemaal gevaar lopen en dat het voor ons allemaal onmogelijk zal zijn om veilig te zijn totdat Covid-19 overal onder controle is. Ik hoop dat het resultaat echte wereldwijde samenwerking zal zijn.”

Vorig jaar bracht Diamond het boek Omwenteling; hoe staten omgaan met crisis en verandering uit. De titel en ondertitel klinken bijna profetisch. Diamond beaamt: „Je zou kunnen zeggen dat het virus ontworpen is voor mijn boek of andersom.”

In Omwenteling benoemt hij twaalf factoren die de uitkomst van een crisis bepalen, zoals afbakening van het probleem, hulp vragen aan anderen, ervaring uit vorige crises, anderen als voorbeeld nemen, flexibiliteit en een realistisch zelfbeeld. Deze factoren zijn gebaseerd op de psychotherapie want, zo stelt Diamond, zoals individuen met crises omgaan, zo doen landen dat ook.

Om deze theorie te demonstreren behandelt hij zeven landen die met een crisis te maken hadden, waaronder Duitsland, Chili, Japan en Indonesië. Per casestudie kijkt hij naar de invloed van zijn factoren.

Een aantal factoren komen in de coronacrisis duidelijk naar voren. Zo is een factor dat je moet accepteren dat je in een crisis zit. „China ontkende in december dat Covid-19 een crisis was, waardoor het uit de hand liep.” Dat het de eigen verantwoordelijkheid is om te handelen en niet de schuld geven aan anderen, is een andere factor. „Mijn president Trump geeft graag anderen de schuld, daardoor erkende hij niet dat de VS zelf de crisis moesten aanpakken.”

Diamond is uitgesproken over Trump, meermaals noemt hij hem „stupid”. „Elk intelligent persoon moet erkennen dat onze president…” Hij begint opnieuw. „We hebben zwakke presidenten gehad, we hebben ineffectieve presidenten gehad, maar we hebben nog nooit een evil president gehad. Helaas is hij niet dom genoeg, want dan zou hij niks voor elkaar krijgen.”

Leren van andere landen

Van anderen leren is ook een factor. Finland was een van de casestudies van Diamond en is volgens hem nu ook een voorbeeld voor de rest van de wereld. „Geen enkel land ter wereld was voorbereid op deze crisis. De enige uitzondering die ik ken is Finland.” In de Winteroorlog (1939-1940) stond Finland alleen tegenover de Sovjet-Unie. Daar heeft het van geleerd, volgens Diamond.

„De Finnen realiseerden zich dat ze op niemand kunnen rekenen, behalve op zichzelf. Finland heeft twee nationale commissies die zich bezighouden met crises. Ze hebben zich voorbereid op iedere crisis die zich voor zou kunnen doen, waaronder een pandemie.” De Finnen hadden daarom een voorraad mondkapjes voordat de coronacrisis begon.

„Ik hoop dat andere landen, waaronder Nederland, hiervan zullen leren en Finland zullen imiteren. Je moet je voorbereiden op crises en niet wachten tot ze zich voordoen. Dat betekent onder meer het opslaan van mondkapjes.” Diamond raadt landen aan om crisiscommissies op te zetten en voorraden aan te leggen. „En dan bedoel ik niet wc-papier. Als dat opraakt is dat oncomfortabel, maar geen ramp.”

We kunnen leren van deze crisis en dat is nodig ook, zegt Diamond. „Dit is niet de ergste crisis waarmee we worden geconfronteerd. Ik maak me meer zorgen om kernwapens, klimaatverandering en ongelijkheid. Ziektes zoals Covid-19 zullen niet zoveel doden veroorzaken of permanent de wereldeconomie ruïneren – die andere drie dreigingen mogelijk wel. Een nucleaire oorlog kan iedereen op aarde uitroeien.”

Ongelijkheid bedreigt de wereld ook. „In een geglobaliseerde wereld is die niet houdbaar. Arme landen bedreigen rijke landen. Of dat terroristen, onstuitbare immigratie, of nieuwe infectieziekten zijn.”

Geen vaccin voor klimaatverandering

Waar Diamond nog hoop ziet dat we de verspreiding van het coronavirus enigszins onder controle kunnen krijgen met een vaccin, is die hoop er niet voor klimaatverandering. „Daar is geen vaccin voor. Het enige wat we daartegen kunnen doen, is stoppen met het verbranden van fossiele brandstoffen.” Maar onder de indruk van de mondiale oplossingen is Diamond tot dusver niet. „Het klimaatakkoord van Parijs is halfslachtig. Voor corona zoeken we niet naar een oplossing voor over dertig jaar. We zijn nú bezig. Het doel van het klimaatakkoord van Parijs is om klimaatverandering over dertig jaar te verminderen. We moeten klimaatverandering nú aanpakken.”

Als de wereld leert samenwerken door corona is dat „de grootste reden voor hoop”. „Dan zou Covid-19 de wereld kunnen inspireren naar wereldoplossingen te zoeken voor andere wereldproblemen. Dan komt er nog iets goeds uit deze tragedie. Het illustreert het Chinese woord voor crisis, een combinatie van de Chinese karakters voor gevaar en kans. Die samenwerking zou het grootste gevolg van de coronacrisis zijn, en de enige goede.”