Opinie

Pas op voor de illusie van een papieren veiligheid

Maxim Februari

De schoenmaker begint over de Goodyear-constructie van mijn schoenen. Zo worden ze niet veel meer gemaakt, moppert hij. Fabrieken in Nederland, van oudsher toch heel fatsoenlijk, zijn ermee gestopt. Met het dubbele stikken, het binnennaaien en aflappen.

Terwijl hier – en nu buigt hij mijn rechterschoen wild in alle richtingen – toch een verdraaid stevige en tegelijk flexibele constructie is gemaakt door eerst de schacht met een leren rand aan de binnenzool te naaien en vervolgens de loopzool er nog eens afzonderlijk op te stikken. Doppelt genäht hält besser, zeggen de Duitsers.

Alles klinkt tegenwoordig als een politieke parabel. Ikzelf heb nergens verstand van, dus ik neig het hoofd deemoedig voor de schoenenexpert, die nog wat foetert op de natie. Maar we zijn het eens. Ik ben een voorzichtig mens, ik houd van redundantie in systemen, en gelukkig pleiten alle experts daar nu ook weer voor. Extra waarborgen, strategische voorraden. Het ‘doppelt genäht’ van Goodyear komt opnieuw in de mode.

Zelf ken ik het begrip redundantie vooral uit de luchtvaart, waar onderdelen en systemen dubbel of driedubbel in het vliegtuig zijn toegepast. Een vorm van voorzichtigheid die te maken heeft met onvoorspelbaarheid. Omdat je niet weet wat er kan gebeuren, zorg je voor een extra motor aan boord. Je zorgt dat piloten overvloedig getraind zijn in handmatig vliegen, ook als je een ‘automatische piloot’ in het vliegtuig hebt gestopt.

In een boek over de ontwikkeling van mode – How to Read a Suit – lees ik dat een zomers jasje in het jaar 1931 wel vier zakken had, twee op de borst en twee daaronder. Dat vanwege de politieke onzekerheid van het moment; „highlighting the political uncertainty of the decade”. Als je niet weet wat er gaat gebeuren, kun je maar beter een zak extra hebben.

Degenen die geloven dat werkelijkheid wel degelijk valt te voorspellen, zijn nonchalanter. De redundantie staat daarom recht tegenover een ander begrip dat ik ken uit diezelfde luchtvaart: de illusie van controle, die mensen onvoorzichtig maakt, omdat ze denken dat ze de boel in de greep hebben.

In de jaren dat ik veel over vliegtuigen las, kwam ik de illusie van controle vooral tegen als een verwijt dat wordt gemaakt aan regelgevers en managers. Er ontstaat een illusie van controle zodra je veiligheidsregels opschrijft en dan iedereen verantwoording laat afleggen over navolging van die regels. Voor je het weet staan werknemers met hun rug naar de praktijk apps in te vullen. Je denkt vanuit je directiekamer dat de boel veilig is, maar dat is hij alleen op papier.

Alles draait dus om de vraag of de wereld voorspelbaar is. Wie gelooft van niet, zorgt voor waarborgen. Wie gelooft van wel, denkt te kunnen volstaan met papier en een automatische piloot.

De schoenmaker geeft me een potje schoencrème mee, waarmee ik mijn schoenen moet insmeren. „Voor het geval dát”, zegt hij. Hij is de enige levende ziel die ik heb gesproken sinds ik geïsoleerd ben geraakt en hij maakt grote kans mijn goeroe te worden. Met zijn horizontale locksteek en zijn lofzang op de zwaluwstaart is hij een gids voor de verdoolden. Hij weet dingen waarvan ik geen vermoeden heb, denk ik, en hij is er een voorzichtig mens van geworden.

Maar als ik weer thuis ben en naar andere experts luister op de televisie, en daarna de analyses lees die ik krijg toegestuurd, valt op dat al die experts net zo goed in de ban zijn geraakt van de onvoorspelbaarheid van het leven. Het komt door de confrontatie met het sterven, waarschijnlijk. Dat nu eens niet als een ‘ethisch probleem’ door de Eerste Kamer wordt afgehandeld, maar heel plastisch midden in het nieuws ligt uitgestrekt.

En plotseling snap ik wat al een paar weken door mijn hoofd speelt en waarop ik maar geen greep heb kunnen krijgen. De beslissing van de Hoge Raad om actieve euthanasie toe te staan bij diep demente bejaarden had me getroffen als hoogst ongelukkig en onwenselijk. Maar nu snap ik opeens waarom ik het een onverstandige beslissing vind: er spreekt een pre-corona-opvatting van het leven uit. Een illusie van controle over menselijk gedrag.

Tot nu toe was er ruimte voor de gedachte dat je van mening kon veranderen, ook als demente bejaarde, over de wens tot euthanasie die je jaren eerder op papier had gezet. Er was de oude wilsverklaring en als extra waarborg de vraag of je het daar nog steeds mee eens kon zijn. Doppelt genäht hält besser. Deze redundantie verdwijnt nu door de uitspraak. En daarmee verdwijnt de gedachte dat je onverwacht heel anders over het leven kunt denken dan een jaar of wat eerder.

Hoe ouderwets voelt dat nu aan. Als een pak met te weinig zakken.

Maxim Februari is jurist en schrijver, www.maximfebruari.nl.