Opinie

Zelfvoorzienend? Verkeerde reflex

Geopolitiek Wederzijdse afhankelijkheid, zelfs tussen nationale rivalen, kan nuttig zijn, betogen en .
Russische zware militaire transporthelikopters boven het Rode Plein in Moskou tijdens de generale repetitie voor de overwinningsparade van 9 mei 2017. Ook na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie bleef Moskou voor wapens en onderdelen zoals helikoptermotoren afhankelijk van het intussen zelfstandige Oekraïne.
Russische zware militaire transporthelikopters boven het Rode Plein in Moskou tijdens de generale repetitie voor de overwinningsparade van 9 mei 2017. Ook na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie bleef Moskou voor wapens en onderdelen zoals helikoptermotoren afhankelijk van het intussen zelfstandige Oekraïne. Foto Artyom Geodakyan/TASS/Getty

De natiestaat beleeft een wederopstanding en terwijl de spanning tussen de VS en China toeneemt, kan een machteloos Europa – met voor personenverkeer grotendeels gesloten grenzen – zich maar het beste dienstbaar opstellen op het gebied van begrotingsregels en financiële steun. Intussen moeten individuele landen proberen minder afhankelijk te worden van producten uit andere landen die ineens schaars blijken te zijn – zoals mondkapjes. Dat is in deze crisis immers niet meer dan realistisch?

Veel analisten, zoals Paul Scheffer in NRC (18/4), hoor je de laatste tijd in zo’n ‘autarkische reflex’ schieten. Maar op dat idee van nationale zelfvoorzienendheid is wel wat af te dingen. Zo negeert het dat zowel rijke als arme landen profiteren als ze met elkaar handel drijven; het zogeheten comparatief voordeel. Ook rivalen kunnen van de voordelen profiteren, want ze kunnen het bespaarde geld aan andere zaken uitgeven.

Zelfs als ze hun vijand ermee helpen kan het een wederzijds belang zijn om de handel niet in te perken. Dat landen nochtans liever voor de zekerheid eigen strategische voorraden willen aanhouden en die voorraden steeds herzien, is een open deur. Maar autarkie is geen panacee.

Zelfs in de militaire wereld bestaan afhankelijkheden, soms onvermoed, soms zelfs bewust gekoesterd vanuit de gedachte dat interdependentie juist zal leiden tot stabiliteit en beheerst gedrag in tijden van crisis. Ook budgettair is er een debat gaande om niet al te autarkisch te willen zijn: de Sovjet-Unie bleef rond 1980 gewoon gas aan Polen leveren tijdens de vakbondsopstand; de Russen hadden de inkomsten simpelweg te hard nodig.

Lucht-luchtraketten

Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie had Rusland nog steeds Oekraïense fabrieken nodig om motoren te maken voor Russische gevechtshelikopters en lucht-luchtraketten voor Russische straaljagers. Pas sinds kort krabt Poetin zich achter de oren omdat ook de grote Antonov- en Iljoesjin-transportvliegtuigen nog steeds afhankelijk zijn van Oekraïense motoren.

De intercontinentale kernraket SS-18 ‘Satan’, die nu wordt uitgefaseerd, was grotendeels Oekraïens; zijn opvolger, de SS-27 ‘Topol’, is dat niet maar kampt nog met Russische kinderziekten.

Afhankelijkheid bestaat over en weer en is soms een blessing in disguise. Amerikaanse Atlas V-raketten, die onder meer spionagesatellieten in een baan om de aarde brengen, waren – en zijn nog steeds – afhankelijk van een Russische raketmotor in de eerste trap. Amerikaanse kerncentrales hebben twintig jaar lang elektrische fornuizen laten snorren op geïmporteerd uranium uit afgedankte Russische kernkoppen.

En de brandstof voor de Hellfire-raket, waarmee Amerikaanse drones in Afghanistan of Jemen zijn bewapend, werd geleverd door China, totdat de Amerikaanse Rekenkamer er in 2014 op wees dat de VS deze om die reden misschien beter zelf konden produceren. Uit gegevens van het Defense Logistics Agency bleek in 2018 dat bijna de helft van de Amerikaanse bases in Duitsland op energie uit Russische olie draait.

Interview: ‘De grote vraag is of corona leidt tot een nieuwe Koude Oorlog’

Zeldzame metalen

De verwevenheid van de Chinese en Amerikaanse krijgsmacht is technologisch ook nogal groot. Amerika is afhankelijk van Chinese elektronische componenten en grondstoffen als zeldzame metalen en omgekeerd spint China garen bij zijn investeringen in hightech-startups. De wederzijds afhankelijkheid is uiteraard omstreden – de VS maken zich grote zorgen over de risico’s – maar kan ook een zegen zijn omdat het beide partijen in het gareel houdt: ze kunnen elkaar tenslotte niet missen.

Nationale autarkie is uit dat perspectief een (te) radicale oplossing. Van oudsher zijn er ook beleidsmatige tussenoplossingen die een meerprijs hebben maar leveringszekerheid vergroten, zoals het aanleggen van strategische reserves of het voeren van een uitvoerbeleid ten aanzien van strategische goederen, meestal militaire middelen of voedsel. Legitiem is intussen wel de vraag of medische buffers – maar waarom niet Europees? – aangehouden moeten worden, als ‘wederzijdse’ afhankelijkheid ver te zoeken is.

Achilleshiel

Medische goederen zijn wellicht de achilleshiel. China kan niet langer aan de vraag en Europese kwaliteitsstandaarden van mondkapjes, jassen en brillen voldoen. Omdat ministeries voor Gezondheid zeer nationaal georiënteerd zijn en ministeries van Economische Zaken zeer gelovig in het goed functioneren van de markt, ontbreken relevante internationale contacten en strategische voorraden.

Medische hulpmiddelen blijken nu echter van vergelijkbaar belang als militaire middelen en voedsel. Zo’n strategische voorraad zouden we op Europees niveau kunnen regelen, net als gezamenlijke inkoop van testen en vaccins. De Europese Commissie wil dat nu bevorderen in de nog relatief betaalbare fabrieken in Midden- en Oost-Europa

Europa is op dit moment inderdaad de logische lotsgemeenschap, niet zozeer de natiestaat. Vanwege haar omvang is het is ook het meest geëigende niveau om als stootwil te kunnen optreden in het titanengevecht tussen de VS en China.

Lees ook: Grenzeloze dreiging vraagt om bestrijding zonder grenzen

Stoorzender Nederland

Een Nederlandse visie op Europese oplossingen lijkt echter te ontbreken. Er is de laatste jaren in mensen en middelen bezuinigd op het vlak van medische dreigingen die zich niets van landgrenzen aantrekken. Kennis over wat een gezamenlijke Europese aanpak op het gebied van inkoop, voorraadbeheer, vaccinbeleid, zou kunnen opleveren is er nauwelijks. In tijden van een ongekende economische crisis verziekte Nederland in Brussel de sfeer. Helaas ondermijnt dit ook internationaal de geloofwaardigheid van Europa, waar Nederland normaliter wel graag op inzet.

De tweede les is pejoratief. Doorgaans leiden oorlog en crisis tot meer samenwerking, tussen regio’s en landen. Het kost tijd, maar verreweg de meeste natiestaten zijn zo ontstaan en ook de Europese Gemeenschap voor Kolen- en Staal, fundament van de latere EU, kreeg zo in 1952 haar beslag.

De derde les is dat staten uit verlicht eigenbelang tot solidariteit gehouden zijn. Eigenlijk is solidariteit dus niet wat het is, het is vaak niet meer dan collectief eigenbelang. Dat is sinds de rijping van de handelstheorie en de speltheorie, denk aan de Nobelprijs voor Thomas Schelling in 2005, Gefundenes Fressen.

Je zou trouwens ook kunnen concluderen dat uit de Covid-19-crisis is gebleken dat het vermogen van mensen om zich aan te passen aan een nieuwe situatie met de beperkingen van een lockdown het werkelijke, maar onvermoede strategische goed is. Een autarkie is daardoor niet nodig.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.