Analyse

Russische ondernemers moeten het zelf oplossen. ‘Wacht niet tot de mythische Poetin je komt redden’

Russische economie Ondernemers in Rusland hoeven op weinig noodsteun van de overheid te rekenen. De onvrede groeit, het vertrouwen in president Poetin neemt af.

Honderdduizenden ondernemers hebben hun deuren moeten sluiten.
Honderdduizenden ondernemers hebben hun deuren moeten sluiten. Foto Yuri Kochetkov / EPA

Het bedrijf van Anastasia Tatoelova overleefde illegale overnamepogingen door concurrenten, sprong door bureaucratische hoepels en overleefde twee zware economische crises. Maar het is de coronapandemie die de Moskouse eigenaar van een cateringservice voor kinderfeestjes fataal dreigt te worden.

In een op tv uitgezonden ontmoeting met ondernemers, eind maart, probeerde de Russische president Poetin hen een hart onder de riem te steken. „We begrijpen de zorgen, we luisteren naar jullie”, zei hij geruststellend. Voor de aanwezige Tatoelova was het dé kans om haar zorgen te delen. Terwijl ze een brok wegslikte zei ze: „Ik probeer u zonder tranen aan te spreken, maar dit is een tragedie. Wij hebben geen enkele buffer meer. Ik bid u de regering te vragen zich te houden aan de beloftes die ons zijn gedaan!”

Een dag eerder, op 25 maart, was Rusland in lockdown gegaan en sloten honderdduizenden ondernemers hun deuren. Hoop dat het virus aan Rusland voorbij zou gaan had vrijwel niemand meer. Behalve misschien de president, die juist die dag zeshonderd beademingsapparaten en een Russische vlag naar Italië had gestuurd. De hoop was dat de regering ook haar eigen bevolking een financiële reddingsboei zou toewerpen.

Maar het pakket steunmaatregelen waarmee Poetin die dag over de brug kwam overtuigde niemand: een ‘betaald verlof’ van een week voor werknemers (inmiddels verlengd tot 11 mei), toelages van enkele tientjes tot ruim 100 euro voor gezinnen en ouderen. Voor de noden van het midden- en kleinbedrijf (mkb) leek de overheid nauwelijks oog te hebben: alleen de belastingen en huren werden met zes maanden uitgesteld. „Elke dag sterven er bedrijven die onze steden zo comfortabel maken”, schreef Tatoelova vertwijfeld in een bijdrage op de website van het Russischtalige Forbes. Hoe voorkomen we dat onze kinderen straks eeuwig aan onze schulden vastzitten?”

Kleine ondernemers incasseren de grootste klap

In tegenstelling tot veel westerse regeringen heeft het Kremlin weinig aandacht voor de impact van de crisis voor het midden- en kleinbedrijf. Wel voor het helpen van grote bedrijven, die vaak nauw verweven zijn met de staat. En dat terwijl kleine ondernemers de grootste klap van de coronacrisis incasseren. Volgens de Russische Kamer van Koophandel zullen naar schatting drie miljoen bedrijven – vrijwel het hele mkb – het loodje leggen. Van de Moskouse horeca zal 90 procent de lockdown niet overleven, zo verwacht de Russische Federatie voor horecahouders. Oud-minister van Financiën Aleksej Koedrin voorspelde tot acht miljoen extra werklozen, volgens deskundigen is dat nog een magere schatting.

‘Traag, laat en besluiteloos’

Terwijl leiders wereldwijd hun best doen zich als redder te profileren, schoof Poetin de crisisbestrijding door naar zijn ondergeschikten. Dat leidde de afgelopen weken tot verontwaardiging. „Wacht niet tot de mythische Poetin je komt redden. De enige die dat kan, ben jij!”, sneerde de bekende journalist Jevgenia Albats op radiozender Ekho Moskvy.

„Deze crisis kan die van 1998 overstijgen en wordt mogelijk de grootste sinds begin jaren 90 en de middenklasse wordt disproportioneel hard getroffen”, stelt Sergej Goeriëv, econoom en oud-adviseur van de Russische regering, tegenwoordig als hoogleraar verbonden aan het Parijse opleidingsinstituut Sciences Po. „De overheid is langzaam, laat en besluiteloos. De maatregelen zijn absoluut onvoldoende.”

Lees ook dit interview dat Sergej Goeriëv vorig jaar gaf aan NRC

Zijn verwijzing naar de ‘roebelcrisis’ van 1998 zal vooral oudere Russen de haren te berge doen rijzen. Dat jaar stortte de Russische economie in als gevolg van de financiële crisis in Azië, de mislukte transitie naar een markteconomie en de dure oorlog in Tsjetsjenië. De inflatie steeg naar 84 procent, banken gingen over de kop en Rusland moest bij het Westen aankloppen voor noodhulp. Burgers zagen massaal hun spaargeld verdampen. Vanwege de huidige oliecrisis wordt Rusland dit jaar dubbel geraakt, en dat terwijl de economie sinds 2014 nauwelijks groeide. Nu al loopt Rusland 36 miljard euro mis aan inkomsten uit olie en gas, zei minister van Financiën Siloeanov in maart. Volgens het IMF zal de Russische economie dit jaar met 5,5 procent krimpen.

„Er is geen Rus die nooit alles is kwijtgeraakt”, zegt de Nederlandse ondernemer Jeroen Ketting, die al 26 jaar in Moskou woont, via FaceTime. „De laatste jaren volgen de crises elkaar sneller op, terwijl het herstel langzamer gaat”. Ketting merkt hoe hard ondernemers worden geraakt. „Toen Poetin de ‘betaalde verlofweek’ aankondigde, ging bij mij het alarm af. Die term staat niet eens in de wet! Wat moeten accountants daarmee? Meteen was duidelijk: de last werd bij ondernemers gelegd. Wat doe je dan als bedrijf? Natuurlijk, je werkt gewoon door.”

Lees ook In Rusland vecht men tegen de politie in plaats van tegen corona
Rusland zit sinds eind maart in lockdown. Foto Tatiana Gomozova/Reuters

Olieprijzen

Niet dat Rusland geen financiële buffers heeft. Het Nationale Welvaartsfonds bevat ruim 140 miljard euro – veel meer dan vele andere landen hebben. En ook de staatsschuld is met 16,5 procent van het bbp uitzonderlijk laag. „Rusland heeft de afgelopen vijf jaar veel gedaan om de economie te wapenen tegen schokken op de wereldoliemarkt, en tegen eventuele nieuwe sancties”, zegt Tatjana Jevdokimova, hoofdeconoom voor Rusland bij bankengroep Nordea, telefonisch vanuit Moskou.

Waarom de reserves niet ruimer aanspreken om de bevolking door de crisis te helpen? Zelfs al zou de regering meer geld willen injecteren, dan nog moet ze heel voorzichtig zijn, legt Jevdokimova uit. Rusland hanteert sinds enkele jaren een strikt begrotingskader, waarbij het Welvaartsfonds pas bij olieprijzen boven de 40 dollar per vat weer aangevuld kan worden. „Naar verwachting gebeurt dat pas in 2022. Deze storm kan nog drie jaar duren”.

Vladislav Inozemtsev heeft weinig vertrouwen in de capaciteit van de overheid om de bevolking te helpen. In een sombere blogpost eind april schreef de Russische econoom dat de inkomens van 20 miljoen Russen op het spel staan – bijna een derde van de werkende bevolking. De hardste klap zal volgens hem terechtkomen bij sectoren met veel werknemers: „Retail, catering, toerisme, horeca, vrijwel de hele dienstensector en de bouw.” Bijkomend probleem is volgens hem de starre Russische ambtenarij die nauwelijks begrip heeft van het midden- en kleinbedrijf. Hij voorspelt dat deze crisis Rusland terugbrengt tot een „primitieve staat met alle bijkomende consequenties, een krimpende middenklasse, emigratie en een instorting van high-tech-industieën”. Ondernemer Jeroen Ketting beaamt die vrees. „Twee derde van de Russen heeft geen spaargeld. De zwarte handel zal terugkomen, met alle criminaliteit van dien”.

Protesten

Hoe gestaald de Russen op crisisgebied ook zijn, de onvrede over de passieve overheid groeit met de dag. Toen opiniebureau VTsIOM vroeg welke politicus zij vertrouwen in de huidige crisis, noemde vorige maand slechts 14 procent van de Russen de president – zijn slechtste resultaat sinds 2006. Afgelopen weken ontstonden verspreid door heel Rusland online en offline protesten tegen het halfzachte coronabeleid. In de Zuid-Russische stad Vladikavkaz negeerden betogers massaal de lockdown en gingen woedend de straat op.

Ook politiek komt de timing van de crisis het Kremlin slecht uit. Op 22 april zou een omstreden referendum plaatsvinden over een ingrijpende grondwetswijziging, waarmee Poetin zijn regime tot 2036 wil consolideren. De stemming moest noodgedwongen worden uitgesteld. Toch lijkt Poetin de bui nog af te wachten, zei econoom Goeriëv deze maand tegen The Financial Times. „Je hebt echt een ramp nodig om Poetin wakker te schudden. Hij lijkt normaal te opereren, en dat is beangstigend”.

Correctie (5 mei 2020): In een eerdere versie van dit artikel werd Nordea een Oost-Europese bankengroep genoemd. De thuismarkt van de groep is Noord-Europa; het hoofdkantoor is gevestigd in Finland. Dit is hierboven aangepast.