Egyptenaren treuren om jonge filmmaker die verpieterde in de gevangenis

De jonge Egyptische filmmaker die een kritisch filmpje over de president maakte, is er in de beruchte Tora-gevangenis aan onderdoor gegaan.

Een bewaker bij de ingang van de Tora-gevangenis in Egypte waar filmmaker Shady Habash is overleden. Sinds de coronavirus-uitbraak zijn bezoekers niet welkom.
Een bewaker bij de ingang van de Tora-gevangenis in Egypte waar filmmaker Shady Habash is overleden. Sinds de coronavirus-uitbraak zijn bezoekers niet welkom. Foto Khaled DESOUKI/AFP

Vanuit de streng beveiligde Tora-gevangenis in Egypte schreef de filmmaker Shady Habash in oktober 2019 een brief aan zijn vrienden. „Gevangenis doodt niet, eenzaamheid wel.” Hij vertelde hoe bang hij was vergeten te worden en dat hij zijn gevangenschap niet vol kon houden zonder steun van buiten.

Habash overleed zaterdagochtend in zijn cel. De precieze doodsoorzaak is nog onbekend, maar volgens zijn advocaat was hij twee dagen voor zijn dood ziek geworden. „Hij braakte alles wat hij at of dronk uit.” Zijn celgenoten hadden de bewakers de avond van zijn dood om medische bijstand gevraagd, maar die bleef uit. Uit protest zijn de celgenoten in hongerstaking gegaan.

Zijn dood kwam als een schok voor veel Egyptenaren. Steunbetuigingen werden duizenden keren gedeeld op Facebook. „Habash was onschuldig, en zo kwetsbaar”, zegt de Egyptische romanschrijver Ahdaf Soueif.

Habash werd in maart 2018 – hij was toen 22 – gearresteerd. De reden was dat hij een videoclip had geproduceerd van een liedje waarin de Egyptische president Abdel Fattah Al-Sisi belachelijk werd gemaakt. Hij heeft nooit een proces gekregen, terwijl volgens de Egyptische wet iemand niet langer dan twee jaar in voorarrest mag zitten. Elke 45 dagen werd Habash voorgeleid en werd per hamerslag zijn detentie verlengd.

De zanger in de videoclip, Ramy Essam, woont in ballingschap in Zweden. Naast Habash werden zes anderen opgepakt in verband met de videoclip. Drie zijn vrijgelaten en twee zitten nog altijd vast. De advocaat van één van hen, Ziad El-Elaimy, zit zelf sinds vorige zomer ook in de gevangenis.

De logica is weg

Het afgelopen jaar zijn er in Egypte tientallen activisten opgepakt, maar velen van hen waren bekend met het risico dat ze liepen. Habash was dat niet. Hij was een artiest, geen doorgewinterde activist of lid van een oppositiegroep, en te jong om een grote rol te hebben gespeeld in de Arabische Lente-protesten in 2011. „De logica is weg. Je kunt geen inschatting meer maken [van de risico’s],” zegt Soueif.

De Tora-gevangenis in Caïro is berucht. De cellen zijn klein en overvol, er is geen medische bijstand, het eten en de hygiëne zijn beroerd. De gevangenen mogen hun cel niet uit en sinds de coronavirus-uitbraak zijn bezoekers niet welkom. Habash is dit jaar niet de eerste die in de Tora-gevangenis is overleden. De Amerikaans-Egyptische Mustafa Kassem kreeg in januari, na ruim zes jaar gevangenschap en een maandenlange hongerstaking, een fatale hartaanval.

Lees ook deze reportage over vluchtelingen in Egypte

Soueif is zelf maar al te bekend met de Egyptische gevangenissen. Haar neef, de prominente activist Alaa Abdel Fattah, zit ook in de Tora-gevangenis. Vorige maand protesteerde Soueif met Alaa’s moeder, zus en een vriendin om de vrijlating van politieke gevangenen te eisen. Ze vreesden voor een coronavirus-uitbraak in de gevangenis. De politie arresteerde hen direct; een dag later werden ze op borgtocht vrijgelaten.

Na een kortstondige opleving van protesten in september vorig jaar heeft de repressie in Egypte een vlucht genomen. De minste kritiek op de regering kan al tot arrestatie leiden. Amnesty International schreef in een rapport zondag, de internationale Dag voor Persvrijheid, dat journalistiek bedrijven in Egypte de facto een misdaad is geworden. „De Egyptische autoriteiten hebben hun greep op de media versterkt en de onderdrukking van journalisten die van de officiële lijn afwijken opgevoerd”, stelde de mensenrechtenorganisatie.

Habash schreef in zijn brief in oktober dat hij wist dat veel vrienden niet over hem durfden te schrijven, maar dat hij hun steun ‘meer dan ooit’ nodig had. Soueif begrijpt zijn wanhoop. „Het enige [in de cel] dat comfort kan bieden, is de wetenschap dat mensen daarbuiten alles doen om je vrij te krijgen. Als je dat gevoel verliest, val je in een heel diep gat.”

Ook een tweet van Habash uit mei 2017 wordt nu actief gedeeld op social media. „Ik hoop een beter Egypte te zien voordat ik sterf,” schreef hij toen. Die hoop bleek ijdel.