Analyse

Sterven aan corona, maar dan verdekt

Coronacijfers Sterfte is – lós van directe coronadoden – toegenomen. Mogelijk mijden mensen de dokter ondanks, zeg, hartklachten, uit angst voor het virus.

Terwijl covid-19 zich verder verspreidt in Londen, zijn er nieuwe graven te zien op een lokale begraafplaats.
Terwijl covid-19 zich verder verspreidt in Londen, zijn er nieuwe graven te zien op een lokale begraafplaats. Foto Toby Melville / Reuters

Covid-19 eist meer slachtoffers dan veel landen rapporteren. De officiële cijfers van veel landen – waaronder Nederland – beperken zich tot bevestigde gevallen: mensen die positief zijn getest op het coronavirus. Maar er overlijden ook mensen aan Covid-19 die niet zijn getest. Dit speelt vooral in verpleeg- en verzorgingshuizen, maar ook thuis overlijden mensen aan de infectie zonder te zijn getest.

Ook websites die de actuele stand van het aantal sterfgevallen aan Covid-19 weergeven – zoals die van Worldometer of de Johns Hopkins University – schetsen een onvolledig beeld, doordat het testbeleid van landen uiteenloopt, en doordat landen hun coronadoden anders rapporteren.

Deze andere manier van rapporteren verklaart bijvoorbeeld waarom België wereldwijd de meeste sterfgevallen per miljoen inwoners telt. Het land geeft niet alleen het overlijden van positief geteste patiënten door, maar ook de sterfgevallen met vermoedelijk het virus als oorzaak. Dat betreft ongeteste mensen die wél de klinische symptomen van Covid-19 vertoonden. Uit het wekelijks epidemiologisch bulletin van 30 april van Sciensano, de Belgische evenknie van het RIVM, blijkt dat van de tot dan toe 7.594 sterfgevallen er 4.036 in woon-zorgcentra verbleven; van die 4.036 was 86 procent geclassificeerd als ‘mogelijk geval’, dus niet getest.

Lees ook: Alleen Trump ziet ‘bewijs’ dat virus uit Chinees lab ontsnapte

Om de werkelijke ernst van Covid-19 te duiden, wordt sinds enkele weken ook gekeken naar een andere bron, de cijfers van alle sterfgevallen aan alle oorzaken. Vergelijking met de verwachte ‘normale’ sterfte in een periode laat zien in hoeverre de sterfte is toegenomen, de zogeheten oversterfte. In Nederland maakt het CBS die vergelijking, met cijfers die gemeenten aanleveren.

Komt de oversterfte door corona?

Cumulatieve oversterfte en Covid-19 doden per miljoen inwoners

In tal van Europese landen begon de oversterfte medio maart sterk op te lopen, volgens gegevens van Euro-Momo, die van 24 Europese landen data over oversterfte verzamelt. In de Verenigde Staten liep de oversterfte sterk op vanaf begin april. Dat er een link is met Covid-19 is duidelijk. Maar is de oversterfte er volledig aan toe te schrijven?

Volgens cardioloog Rudolf de Boer van het UMC Groningen staat dat „helemaal niet vast”. Met internationale collega’s heeft hij een artikel geschreven over wat ze de „vergeten slachtoffers” noemen. Het is gepubliceerd op medRxiv, een site voor pre-publicatie van academische artikelen, maar moet nog worden beoordeeld door vakgenoten. De Boer en collega’s verzamelden gegevens (tot 22 april) over de oversterfte, en het aantal bevestigde coronadoden, voor Nederland, Engeland en Wales, Schotland, en de staat New York. Het gat tussen oversterfte en coronadoden verschilde per land. Het was het grootst in Nederland, met 51 procent.

In hun artikel speculeren de onderzoekers over dat gat. Welke doden zijn dit? Misschien zitten er mensen tussen met hartklachten die zich niet hebben gemeld bij hun arts omdat ze bang waren in een ziekenhuis met coronapatiënten terecht te komen. En die vervolgens aan een infarct zijn overleden. „Daar zijn anekdotes van”, zegt De Boer. Misschien zijn er mensen met kanker overleden omdat hun behandeling werd uitgesteld. Het beeld wordt nog complexer, zegt hij, als je bedenkt dat er in het verkeer en in fabrieken misschien mínder slachtoffers dan normaal zijn gevallen, na de lockdowns.

En wellicht gaat dat ook op voor andere infectieziekten, zegt de Deense epidemioloog Lasse Vestergaard. Hij coördineert het Euro-Momo-project dat sterftecijfers verzamelt. In Denemarken ging de lockdown op 12 maart in, zegt hij. „Daarna zagen we de verspreiding van het griepvirus dramatisch dalen.” Vestergaard ziet in de oversterfte „een heel duidelijk signaal” van Covid-19. Maar hoe groot het aandeel in de oversterfte is, durft hij niet te zeggen. Ook volgens socioloog Tanja Traag van het CBS is „een belangrijk deel” van het gat tussen oversterfte en de bevestigde Covid-19-sterfgevallen te verklaren door corona. Een percentage durft ook zij niet te noemen.

Lees ook: Hoe staat Nederland er financieel voor? En 30 andere vragen over de coronarecessie

Dagbulletin

De cijfers van Sciensano bieden enige houvast. In het laatste weekbulletin is te zien dat er in België vanaf week 12 (16 t/m 22 maart) oversterfte is. De cijfers lopen tot en met week 16, die op 19 april eindigt. Opgeteld bedroeg de oversterfte over die vier weken 6.544 personen. In het dagbulletin van 20 april meldt het instituut 5.828 Covid-19-sterfgevallen, met de kanttekening dat er vertraging in de meldingen zit. Op basis van deze getallen zou Covid-19 dus bijna 90 procent van de oversterfte in België verklaren.

Hoe de oversterfte in Nederland precies is opgebouwd, zegt Traag, zal duidelijker worden als er nauwkeuriger onderzoek naar de doodsoorzaken is gedaan. „Die informatie komt in de komende maanden beschikbaar.”