In de strijd om Chinese mondkapjes moet Nederland risico’s nemen

Medische hulpmiddelen De meeste medische hulpmiddelen komen uit China. Sinds Covid-19 is dat een keiharde en overspannen vechtmarkt. De voorzichtige, op consensus gerichte Nederlandse overheid staat daar zwak. „Je moet graaien.”

Minister De Jonge (Volksgezondheid) neemt mondkapjes van het Chinese bedrijf Huawei in ontvangst
Minister De Jonge (Volksgezondheid) neemt mondkapjes van het Chinese bedrijf Huawei in ontvangst Foto Phil Nijhuis/ANP

De 600.000 Chinese mondkapjes die Nederland eind maart afkeurde omdat ze ondeugdelijk waren, vormen nog maar het topje van de ijsberg. Nederlandse handelaren die in China mondkapjes inkopen, vertellen dat het veel vaker misgaat.

Dat is niet zo verwonderlijk, want de markt voor Chinese medische hulpmiddelen is al sinds het begin van de uitbraak van Covid-19 een keiharde en overspannen vechtmarkt, waar aanbieders de voorwaarden en de prijzen dicteren. „Je moet graaien, en grijpen wat er te grijpen valt”, zegt een Nederlandse inkoper daarover.

De handelaren in dit stuk doen allen hun verhaal anoniem: ze willen hun handel niet in gevaar brengen. „Nederland ging te veel polderen, te veel praten. Maar dan pikken andere landen de spullen voor je neus weg.”

Dat zal in de toekomst waarschijnlijk alleen maar erger worden. De essentiële grondstof voor zowel medische mondkapjes als beschermende kleding wordt namelijk steeds schaarser. Handelaren melden dat de prijs van dat materiaal in China in korte tijd omhoog is geschoten.

Ook transport per vliegtuig is veel duurder dan normaal omdat er veel minder vluchten zijn. „Het betekent dat beschermende kleding nu zo’n 120 yuan [bijna 16 euro] per stuk moet kosten als we het leveren aan de ziekenhuizen”, zegt de Nederlandse eigenaar van MedMonkey, een bedrijf dat bemiddelt tussen Chinese producenten en Westerse afnemers van medische hulpmiddelen. „Dat is heel veel als je kijkt hoeveel er per dag doorheen gaat in een ziekenhuis”.

Sint Jansdal, een ziekenhuisgroep met vestigingen in Harderwijk, Lelystad en Dronten meldde op 6 april op hun site dat ze per dag zo’n duizend isolatiejassen verbruiken: met goede Chinese jassen dus een kostenpost van zo’n 16.000 euro per dag.

Lees ook: Dit zijn de argumenten voor en tegen het dragen van mondkapjes

De juiste kwaliteit geleverd krijgen is normaal in China al een hele kunst, in tijden van Corona is dat nog veel moeilijker. Ook de eigenaar van MedMonkey heeft een partij mondkapjes ingekocht die bij aankomst in Nederland niet aan de eisen bleek te voldoen. Daar loopt hij liever niet mee te koop: slecht voor zijn reputatie in Nederland en in China. „Ze hadden spatwaterdicht moeten zijn, maar ze waren zo lek als een mandje”, zegt hij aan de telefoon. „Het waren er wel een miljoen. Ze kwamen van één van de ruim twintig fabrieken die officieel zijn goedgekeurd om aan het buitenland te leveren”, aldus de bemiddelaar. „Ik kende de fabriek, ik had eerder zaken met ze gedaan. Al hun certificering was in orde”, vertelt hij. „En toch gebeurt er dan zoiets.”

Niemand komt het te weten

Hij is niet naar de rechter gestapt, want dan ben je zo maanden verder. „In de tussentijd krijg je je geld niet terug. Dus heb je geen geld om nieuwe bestellingen te plaatsen. Dan ligt je handel stil.” Hij heeft de partij uiteindelijk aan een andere afnemer verkocht, voor gebruik in situaties waarvoor de eisen minder hoog zijn. „Ik denk dat veel inkopers net zo handelen als ik. Ze treden er niet mee naar buiten, dus niemand komt het ooit te weten.”

Niet alleen Nederland heeft problemen gemeld met Chinese mondkapjes. Ook Spanje, Tsjechië, Turkije en Canada hebben partijen afgekeurd.

Bedrijven die officieel mogen leveren zijn er heel weinig, en iedereen wil zaken met ze doen. Sinds de uitbraak van Covid-19 zijn er daarnaast duizenden bedrijfjes bijgekomen die opeens ook mondkapjes maken. Soms zijn die goed, soms ook waardeloos. Hoe vind je daar je weg in?

Het heeft rijkelijk lang geduurd voordat Nederland centraal ging inkopen

Sinds 24 maart koopt het Landelijk Consortium Hulpmiddelen (LCH) mondkapjes, jassen, brillen, handschoenen, desinfecterende middelen, testkits en beademingsapparatuur in. Veel daarvan komt uit China, omdat dat land het enige is dat op grote schaal kan leveren. Nederland maakt inmiddels ook zelf mondkapjes, maar kan voorlopig slechts in een kwart van de acute behoefte voorzien.

Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport leidt het LCH, maar er zitten ook commerciële partijen als Mediq in. Het LCH heeft geen winstoogmerk, marktpartijen werken pro bono, maar niet pro deo. Ze krijgen dus wel betaald.

Het heeft rijkelijk lang geduurd voordat de organisatie in het leven werd geroepen. Op 24 maart was in Nederland allang duidelijk dat de crisis rondom Covid-19 heel ernstig was, maar tot die datum was er nog geen sprake van een gemeenschappelijk Nederlands inkoopbeleid. Tot onvrede en ergernis van veel Nederlandse inkopers in China, die het idee hadden dat hun aanbod van hulp bij inkoop te lang bleef liggen. Michèle Bosch, die eigenlijk in de kledingindustrie zit, bezoekt nu ook fabrieken voor LCH. „We doen een documentencheck, een fabriekscheck op de werkvloer en we kijken naar de gewenste documenten, testrapporten en exportvergunningen”, zegt Bosch aan de telefoon.

Er is daarbij een groot verschil in mondkapjes bestemd voor medisch en civiel gebruik. De medische mondkapjes moeten aan veel zwaardere eisen voldoen, ze zijn schaars en de export is aan veel strengere regels gebonden. Civiele mondkapjes zijn er door de vele nieuwe Chinese fabrieken inmiddels in overvloed. Je kunt ze ook makkelijker exporteren. Er zijn er genoeg om in principe de hele wereld van dergelijke kapjes te kunnen voorzien.

Lang wachten op testrapporten

Er is een enorm verschil in kwaliteit tussen fabrieken, vertelt Bosch. In eerste instantie vallen veel fabrieken af. „Die scoren dan op heel veel vlakken slecht. Maar vaak gaat het ook verdomd goed.”

Puur vertrouwen op certificaten en documenten zou onverstandig zijn. „Het duurt twee tot vier weken voordat je een officieel testrapport krijgt. Dat is te lang”, aldus Bosch. Daarom worden de kapjes wekelijks in de fabrieken zelf getest. Voordat ze in Nederland worden gedistribueerd, gebeurt dat nogmaals.

Snapt Bosch de kritiek van Nederlandse inkopers op het LCH? „Het is natuurlijk een proces dat op gang moet komen, en dat duurde even. Maar we mogen ook positief zijn over wat er nu aan komt.”

Nederland heeft samen met KLM een luchtbrug geopend tussen Shanghai en Schiphol: op 20 april verwelkomde minister Van Rijn van Medische Zorg het eerste vliegtuig. In principe komt er vanaf nu dagelijks een vlucht met medische hulpmiddelen aan uit China.

Bosch is er blij mee. „In het begin was het voor Nederland moeilijk te bevatten hoe het hier werkt. Men begreep niet hoe groot de druk van andere landen was.”

Want je moet heel snel beslissen en snel aanbetalen. Voordat die aanbetaling binnen is, gaan de machines niet voor je draaien. Maar ook dat biedt geen zekerheid: als een Chinese minister opeens een partij aan een buitenlandse overheid toezegt, dan gaat die levering voor.

Handelaren melden dat de prijs van de grondstof voor mondkapjes in China in korte tijd omhoog is geschoten. Foto AFP

Of er ook sprake is van politieke deals, durft Bosch niet te zeggen. Denk aan toezeggingen aan China of positieve publiciteit in ruil voor medische hulpmiddelen. Maar steeds vaker ook om het straffen van Nederland als het niet doet wat China wil.

Toen Nederland op Koningsdag bekendmaakte de naam van de Nederlandse vertegenwoordiging in Taiwan te veranderen van Netherlands Trade and Investment Office in het simpeler Netherlands Office, was dat tegen het zere been van China. Het bracht de erkenning van Taiwan als zelfstandige staat in Chinese ogen een stukje dichterbij.

De Engelstalige partijkrant Global Times reageerde meteen. De krant meldde dat ‘gewone’ Chinezen op internet hadden opgeroepen om de levering van alle medische hulpmiddelen aan Nederland te staken. Dat is een beproefde Chinese methode. Opeens mogen ‘gewone burgers’ openlijk op internet iets vinden van internationale vraagstukken. Ze worden even niet gecensureerd, maar juist gebruikt als indirecte spreekbuis van de overheid. Zo kan de overheid Nederland onder druk zetten.

Exportvergunning

Een andere suggestie op het Chinese internet was nog pregnanter:Nederland moet eerst een exportvergunning voor een geavanceerde chipmachine van ASML afgeven, voor China mondkapjes moet leveren.

Lees ook: De magische machine waar China en de VS om vechten

Dat zou voor China aan prachtdeal zijn. Met die machine kan China een grote inhaalslag maken met de productie van chips voor computers en telecomapparatuur. De VS hebben Nederland onder druk gezet om die vergunning vooral niet af te geven, en dat is tot nu toe ook niet gebeurd.

Diplomate Mariëlle van der Linden heeft zich voor de Nederlandse ambassade in Beijing beziggehouden met de giften die verschillende Chinese provincies, NGO’s en bedrijven aan Nederland hebben aangeboden. Meest in het oog springend was de gift van de Chinese telecomgigant Huawei, die 800.000 mondkapjes toezegde. De eerste 200.000 kwam minister Hugo de Jonge van Volksgezondheid persoonlijk in ontvangst nemen.

Publicitair een mooie slag voor Huawei: het bedrijf wil heel graag het nieuwe 5G-netwerk in Nederland helpen aanleggen, maar daar heeft de Nederlandse overheid bedenkingen bij.

Van der Linden herinnert zich een verzoek van een Chinese NGO die graag een uitgebreide schenkingsceremonie op de ambassade wilde houden. „Dat hebben we niet gedaan, maar een fotootje of een post op sociale media kan wel”, zegt Van der Linden. „Daar laten we het dan ook bij.”

Dat is anders dan hoe de president van Servië op Chinese hulp reageerde: hij kuste de Chinese vlag toen daar de eerste lading Chinese hulpgoederen aankwam. Ook andere Oost-Europese landen zien China als grote weldoener tijdens de coronacrisis, niet de EU.

Met China als weldoener valt het in praktijk wat tegen. Verreweg het grootste deel van wat er aan medisch materiaal naar Nederland komt, is gewoon gekocht tegen hoge, commerciële tarieven. Het gaat om de aanschaf van miljoenen mondkapjes.

De Chinese wildwestmarkt is een markt waarop een voorzichtige, redelijke en op consensus gerichte Nederlandse overheid per definitie zwak staat. Je moet óf veel en snel betalen en risico’s nemen, óf bereid zijn in te gaan op China’s politieke en economische wensen. De Chinese vlag kussen is daarbij een optie, een exportvergunning afgeven voor de chipmachine van ASML een andere.