Heldhaftig, vastberaden, barmhartig? Nee

Amstelodamum Het illustere Genootschap Amstelodamum heeft in de oorlog niet altijd gehandeld zoals je zou hopen, blijkt uit een net verschenen boek.

Een luxe uitje met dekschuit op de Vecht voor leden van het Genootschap Amstelodamum in juli 1944 , met toestemming van de bezetter.
Een luxe uitje met dekschuit op de Vecht voor leden van het Genootschap Amstelodamum in juli 1944 , met toestemming van de bezetter. Foto J.M. Dirkse, particuliere collectie

Het is juli 1944, de Tweede Wereldoorlog woedt en slaat zijn diepe wonden door Europa. Een maand eerder, op 6 juni, zijn de geallieerden in Normandië geland. In Amsterdam nemen de moordaanslagen en standrechtelijke executies met de week toe. Het Museumplein is in staat van verdediging gebracht en zo goed als alle telefoonaansluitingen zijn door de bezetter afgesloten.

Dit alles verhindert niet dat een gezelschap van zo’n 650 welgestelde Amsterdammers zich, verspreid over drie dagen, per trein naar Maarssen begeeft voor een vaartocht over de Vecht op „gepavoiseerde en stroomvarende dekschuiten”. Na ontvangst op het stadhuis door de burgemeester volgde een feestelijk programma.

Dit uitstapje staat gedetailleerd en met de juiste distantie beschreven in het jaarboek van het illustere Genootschap Amstelodamum [het Latijnse woord voor Amsterdam], een historische vereniging die in 1900 werd opgericht door welgestelde Amsterdammers en die tot doel had „de kennis en de belangstelling voor het verleden en heden van Amsterdam te bevorderen en te verspreiden”.

Smetten op het blazoen

Maar hoe was het reilen en zeilen van het Genootschap tijdens de Tweede Wereldoorlog? Hoe verhield men zich tot het antisemitisme en de maatregelen tegen de Joden? Ter gelegenheid van de 75-jarige herdenking schreef Willem van Bennekom (1941) het boek ‘Voorzichtig manoeuvreren.’ De bezettingsgeschiedenis van het Genootschap Amstelodamum 1940-1945. Van Bennekom, advocaat, rechter en later vice-president van de Arrondissementsrechtbank Amsterdam, was tussen 2001 en 2010 voorzitter van het Genootschap. Hoewel de auteur dus een direct betrokkene is, is zijn blik scherp en kritisch. En met zijn achtergrond als rechter oordeelt hij niet meteen in termen van goed of fout, maar probeert hij de beweegredenen van het Genootschap te doorgronden.

Op 18 juli 1941 lanceerde de Duitse bezetter een groot propagandaoffensief, de ‘V=Victorie’-actie. Op verschillende plaatsen in de stad, zoals op de gevel van het Centraal Station, verschenen spandoeken. Foto Alphons Hustinx, Beeldbank WO2- NIOD.

De titel geeft duidelijk aan waar het op staat: voor veel instellingen en het ambtelijk apparaat van de gemeente luidde het devies „accomodatie” ofwel „een poging om met de bezetter tot een modus vivendi te komen”, aldus Van Bennekom. Met een mooi woord heet dat „oorlogsslaap”: je zo min mogelijk roeren, zoveel mogelijk onafhankelijkheid nastreven. Dat was de inzet van Amstelodamum.

Royement van de NSB’ers volgde niet, eigenlijk gebeurde er niets

Desalniettemin kon de onbezorgde Vechtexcursie doorgang vinden, met toestemming van de bezetter. Dat heeft iets pijnlijks, en daarvan is Van Bennekom zich goed bewust. Er zijn meer smetten op het blazoen, met onder meer enkele leden van de NSB onder het bestand. Dat werd tijdens de bezettingsjaren min of meer geduld, en na de oorlog talmde en draalde het bestuur om een besluit te nemen. Royement volgde niet, eigenlijk gebeurde er niets. Het grootste dilemma waar de auteur voor staat is hoe het Genootschap omging met de vervolging van de Joden, met name in Amsterdam waar de verschrikkingen én deportatie ongekend schokkend waren. Op 4 november 1940 werd door de bezetter verordonneerd dat alle Joodse ambtenaren „uit hun ambt waren ontheven”. Op 20 januari 1942 besloten de nazi’s op de Wannseeconferentie tot de Endlösung.

Iedereen had ‘een slot op de mond’

In de archieven van Amstelodamum is van dit alles niets terug te vinden, ondanks dat de vergaderingen doorgang vonden. Iedereen had „een slot op de mond”, aldus Van Bennekom. Toch ontvingen de Joodse leden al in 1941 een verzoek voor het lidmaatschap te bedanken. Na de oorlog wilde men weer op de vertrouwde voet verder gaan, en dat gebeurde: „Men schuilde voor de storm”.

Het „voorzichtig manoeuvreren” uit de titel geldt voor deze gehele kritische terugblik op een beladen oorlogstijd. Tussen „daadwerkelijk verzet” en „moedwillige collaboratie” schuilt een gebied vol grijstinten, betoogt Van Bennekom. Hij concludeert dat Amstelodamum niet de oorlog is doorgekomen volgens het lovende devies uit het stadswapen: „Heldhaftig. Vastberaden. Barmhartig.” Het cynische antwoord luidt: nee.

Juist dit secuur balanceren tussen slapende neutraliteit van het Genootschap en kleine daden van verzet maakt dit boek tot een interessante evaluatie van het oorlogsverleden, die de lezer zelf ook tot denken aanzet.

Amsterdammers kijken op 15 mei 1940 op het Rokin naar de Duitse doortocht. Manschappen van de Panzerjäger Abteilung Bruckner gaan rechtsaf de Damstraat in, op weg naar het stadhuis aan de Oudezijds Voorburgwal. Fotograaf onbekend. Beeldbank WO2 - NIOD.

Een van de daden van klein verzet is het besluit van het bestuur om een uitgave níét het licht te doen zien: er was de publicatie voorzien van Kroniek van Amsterdam over de jaren 1940-1945. Die kwam er niet, want de bezetter eiste inzage. In dit boek is die Kroniek opgenomen. Ze bevat een gedetailleerde, neutraal gestelde opsomming van alles wat tussen januari 1940 en november 1945 voorviel, door de „kroniekmeester” veelal ontleend aan het Algemeen Handelsblad. De zakelijke, feitelijke manier waarop de Kroniek is opgesteld, is soms schokkend. Tussen alle jubilea, sterfgevallen en verordeningen staat opeens, zonder commentaar op woensdag 15 juli 1942: „Eerste transport van meer dan 1000 Joodsche gevangenen van het Centraal Station naar Westerbork vertrokken”. Vijf dagen later herdacht de „Nederl. Zondagsschoolvereeniging haar zeventigjarig bestaan”.

Willem van Bennekom: ‘Voorzichtig manoeuvreren.’ De bezettingsgeschiedenis van het Genootschap Amstelodamum 1940-1945. Uitg. Amstelodamum, 464 blz. Prijs € 24,95. Inl: amstelodamum.nl

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.