Deze 4 mei herdenken we de doden nog stiller dan normaal

Amsterdam / Namen en Nummers

Tijdens Dodenherdenking op maandag 4 mei worden in Amsterdam in een bijzonder project de Joden herdacht die werden weggevoerd. Dit jaar wegens corona noodgedwongen op eiland Pampus. Maar iedereen kan thuis meekijken.
Namen en Nummers in 2019: naambordjes in de 2e Oosterparkstraat.
Namen en Nummers in 2019: naambordjes in de 2e Oosterparkstraat. Foto Huib van Wersch

„Onze herdenking van de Joodse mensen die uit Amsterdam werden gedeporteerd is tijdelijk en kleurrijk”, zegt kunstenares Ida van der Lee (59) over haar project Namen en Nummers. „Ik noem het 4 mei herdenkingsproject ook Tijdelijk monument voor een oneindig verlies.”

In 2012 begon Van der Lee met deze rituele herdenking op het Kastanjeplein in Amsterdam-Oost. Uit de huizen aan straten als Eerste, Tweede en Derde Oosterparkstraat, de Vrolikstraat en Linnaeusstraat werden tijdens de Tweede wereldoorlog 2.800 Joden weggevoerd naar de Duitse vernietigingskampen. Van der Lee: „Van al deze mensen is hun het leven ontnomen, er waren baby's bij van een jaar, twee jaar. Hele families werden uitgewist. Ze zijn weggevoerd en keerden nooit meer terug. Met Namen en Nummers wilde ik hen met behulp van mensen uit de wijk weer terugbrengen. In de loop van de acht jaar hielpen honderden Amsterdammers mee om met beschilderde naambordjes van de slachtoffers hen op symbolische wijze terug te brengen naar de huizen waar ze woonden, voordat de razzia’s toesloegen.”

Foto Ida van der Lee

Tussen 2012 en 2019 verliep de handeling zoals hierboven geschetst, en het was ook de bedoeling dit jaar het project af te kunnen sluiten op dezelfde manier. Alle 2.800 bewoners van deze buurt zijn ‘thuisgebracht’, wat nog maar een deel is van het schokkende aantal van Joodse slachtoffers over heel Amsterdam, 85.000. Maar nu, in de tijd van corona, is de openbare bijeenkomst op het Kastanjeplein een besloten bijeenkomst geworden. In plaats van dat de mensen op het plein de naambordjes beschilderden hebben ze die thuis gemaakt en vervolgens bij de kunstenares ingeleverd. Omdat er geen publiek bijeen mag komen, heeft Van der Lee het pleinritueel verplaatst naar het lege quarantaine-eiland Pampus. Daar legt zij de plattegrond uit met de namen en huisnummers. Job Cohen, voorzitter van het Amsterdams 4 en 5 mei Comité, houdt een toespraak. Er komen foto- en filmregistraties en er worden opnamen gemaakt met behulp van een drone. Iedereen kan dat thuis volgen. Het wordt, zoals de kunstenares laat weten, een stiller dan stille ‘huiskamerherdenking’.

Van al deze mensen is hun het leven ontnomen, er waren baby’s bij van een jaar, twee jaar

Ida van der Lee Kunstenaar

Rituelen

Van der Lee noemt zichzelf een ‘kunstenares van rituelen’. Eerder, in 2005, bracht ze op begraafplaats De Nieuwe Ooster een religieuze herbezinning op rouwverwerking onder de naam Allerzielen Alom. Kaarsen, lampions, muziek en rituele kunstwerken boden de bezoekers troost. „Na de uitvaart is er vaak geen plek meer om te herdenken”, zegt ze hierover, „daarom wilde ik op Allerzielen, de gedenkdag van de doden, nabestaanden de kans geven hun rouw en verdriet te uiten.”

Het idee voor Namen en Nummers deed Van der Lee op in Kaapstad, Zuid-Afrika. Daar leidde tijdens de Apartheid de ontruiming van 60.000 inwoners uit District Six tot bloedige gevechten. De hele wijk werd, nadat de mensen tussen 1968 en 1982 waren gedwongen te verhuizen, van de aardbodem geveegd. In een kerk zag Van der Lee een plattegrond van het district met daarop de woonhuizen. Mensen hadden er namen en herinneringen bij geschreven. „Voor mij horen herinneringen bij plekken en plekken geven herinneringen en de daarbij behorende emoties”, zegt Van der Lee. Om deze overtuiging vorm te geven bedacht ze haar tijdelijke straatmonument ter ere van herdenkingsdag, 4 mei.

Plankjes van Amsterdams hout

Omdat de wijk rondom het Kastanjeplein zo zwaar was getroffen in de oorlog en er een aangrijpende sociale leegte was ontstaan, vroeg Van der Lee aan buurtbewoners en alle belangstellenden om via de site van joodsmonument.nl een naam plus adres te kiezen. Via haar atelier of gewoon in een krat bij haar huis in de Watergraafsmeer bood ze smalle, houten plankjes aan, vervaardigd van Amsterdams Stadshout. Die plankjes verbeelden naambordjes. Zelf ontwierp ze van lange, smalle planken de straten van de Oosterparkbuurt die ze in een plattegrond rangschikte op het plein. Mensen werd gevraagd de naambordjes bij het juiste adres te leggen.

Namen en Nummers in 2019: naambordjes in de 3e Oosterparkstraat. Foto Mo Verlaan

Het waren niet zomaar bordjes met een naam erop, de kunstenares vroeg om de bordjes te beschilderen, kleurrijk te maken, er een liefdevolle, persoonlijke boodschap op te plaatsen, een regel uit een boek of gedicht, een hartje. Veel deelnemers komen uit de wijk en zijn zich ervan bewust wat zich hier in de oorlog afspeelde, vaak in de huizen waar zijzelf nu in wonen.

Een Joodse mevrouw, Ilja Rexwinkel, strikte 48 kleurrijke lintjes om een plankje: dat is het aantal van haar vermoorde familieleden. Iemand anders beschilderde het bordje met goudverf, als teken van waardigheid. Een ander doet mee omdat hij of zij woonde in een huis aan de Derde Oosterparkstraat met aan de overkant een in de voorgevel gemetselde Davidster.

Van der Lee, die in de Vrolikstraat woonde toen ze aan het project begon, plakte een reep vloerzeil op het bordje, als teken van het laatste contact wat de weggevoerde mensen hadden met het huis. In een klapper heeft Van der Lee alle namen en adressen verzameld, 2.800 staan erin. Neem bijvoorbeeld dat adres aan de Vrolikstraat 74 een hoog, twee hoog, drie hoog. Daar woonden de gezinnen Levie Frank, Elkan Maij, Mozes May en Jacob Hijman Franck. Alle bewoners, veertien in totaal, zijn weggevoerd, de kinderen in leeftijd variërend tussen 2 en 18 jaar.

Spoorweg in krijt

„Maar”, voegt Van der Lee eraan toe, „de rituele herdenking bestaat uit meer dan alleen het neerleggen van de naambordjes. Bij de entree van het Kastanjeplein staan enkele klokken zonder wijzerplaat, die vertegenwoordigen de levenstijd die de slachtoffers is afgenomen. Vervolgens heb ik rondom het Kastanjeplein in wit krijt een spoorweg getekend met langs de rails richtingbordjes naar de concentratiekampen als Sobibór, Neuengamme, Auschwitz en ook Amsterdamse adressen die met emoties geladen zijn, zoals het Anne Frank Huis en de Hollandsche Schouwburg. De mensen lopen over deze denkbeeldige rails en komen zo steeds dichterbij, tot aan deze buurt. Ik beschouw het terugleggen van de naambordjes als een tocht ‘van het donker naar het licht’. In de Tweede Wereldoorlog mochten Joden niets meer; ze moesten onderduiken, werden afgevoerd, vermoord. Ze mochten er niet zijn. Dat is een gruwelijke, pijnlijke geschiedenis. Als je al die naambordjes ziet liggen, langs de straten, dan besef je pas welke afgrond er in de oorlog is ontstaan.”

Nadat de mensen de bordjes hebben neergelegd krijgen ze thee ingeschonken uit serviezen van die tijd. Een zangeres zingt het kaddisj, een Joods gebed voor de doden. Tot slot mag een ieder aangeven waar hij of zij behoefte aan heeft, ofwel, zoals het in dit project heet, ‘de hoogste tijd’. Op een vel papier staan de mogelijkheden aangegeven, zoals ‘Tijd voor stilte’, ‘Tijd om te zingen’, ‘Tijd voor poëzie’, ‘Tijd om los te laten’, ‘Tijd om te lachen’, ‘Tijd om te bloeien’ of ‘Woordeloze tijd’.

Een kaartje met daarop de keuze neemt de bezoeker mee naar huis. Aan het slot van dit straatritueel volgt de Nationale Dodenherdenking van twee minuten stilte en een muzikaal optreden.

Geen woorden kunnen vinden

Volgens Van der Lee is het belangrijk dat Namen en Nummers „betrekkelijk strak van opzet is. Ik heb meegemaakt dat veel mensen zo geëmotioneerd waren, dat ze zelf niet meer de woorden konden vinden om uiting te geven aan hun verdriet, rouw of ook woede. Daarom reik ik die woorden aan, dat biedt troost en houvast. Rituelen creëren bezinning, betekenis en de handeling die wij eraan hebben gekoppeld ondergaan de deelnemers als troostrijk. Daarom wordt iedereen gevraagd die een bordje neerlegt de naam hardop uit te spreken, opdat de slachtoffers niet vergeten worden.”

Herdenkingsproject Namen en Nummers. Maandag 4 mei, Pampus, vanaf 11.00 uur op 4en5meiamsterdam.nl. Inl: namenennummers.eu; idavanderlee.nl

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.