De machtsstrijd om het vaccin is nu al begonnen

Nieuwe vaccins Er zijn heel sterke argumenten voor intensieve internationale samenwerking voor de productie van een vaccin tegen Covid-19. Maar wie een vaccin als eerste heeft, heeft ook macht.

Laboratorium in China dat werkt aan een vaccin. De eerste testresultaten in apen zouden veelbelovend zijn.
Laboratorium in China dat werkt aan een vaccin. De eerste testresultaten in apen zouden veelbelovend zijn. Foto Nicolas Asfouri/AFP

De grootste vaccinproducent ter wereld, het Serum Institute of India, verraste vorige week met een stunt. Directeur Adar Poonawalla kondigde aan dat hij binnenkort al begint met de productie van het Covid-19-vaccin van de universiteit van Oxford waarvan nog onbekend is of het wel werkt. „We investeren op eigen risico”, zei de 39-jarige baas van het familiebedrijf op de Indiase tv.

Als tests op mensen in het Verenigd Koninkrijk en India goed uitpakken, staat het Serum Institute binnen enkele weken klaar met twintig tot veertig miljoen doses. Het eerste vaccin kan dan al beschikbaar zijn in september of oktober, verkondigde Poonawalla, véél eerder dan de twaalf tot achttien maanden die veel wetenschappers als minimale termijn zien. Aangezien de wereld pas uitzicht op een normaal leven krijgt als er een vaccin is, mag Poonawalla verwachten dat de klanten zich zullen verdringen. De directeur hoopt op vooruitbestellingen.

Als het vaccin er zal zijn, wordt de vraag: wie gaat het krijgen? De verdeling van het felbegeerde Covid-19-vaccin wordt het grootste mondiale politieke vraagstuk van de komende maanden. Terwijl labs racen om een vaccin te ontwikkelen en fabrikanten nadenken over productielijnen, moet de politiek bedenken wie het als eerste krijgt en tegen welke prijs.

Wie een vaccin als eerste ontwikkelt wint aan prestige, wie zeggenschap heeft over een vaccin verwerft onderhandelingsmacht. Hoe wordt die macht straks ingezet?

Die vragen doemen op, nu de eerste van de ruim zeventig vaccins die wereldwijd in ontwikkeling zijn, worden getest op mensen. De Bill & Melinda Gates Foundation draagt bij aan de financiering van zeven vaccins. „Idealiter”, schreef Bill Gates op zijn blog, „zou er wereldwijde overeenstemming zijn over wie het vaccin het eerst krijgt, maar dit is onwaarschijnlijk gegeven de vele concurrerende belangen. De overheden die de fondsen beschikbaar stellen, de landen waar de proeven lopen en de plekken waar de pandemie het hevigst is kunnen allemaal aanvoeren dat zij prioriteit moeten krijgen.”

Machtige overheden lieten zich dan ook prompt gelden. De Britse minister van Volksgezondheid zei vorige week: „Het voordeel om als eerste land een goed vaccin te hebben is zo groot dat ik [Oxford] steun met alles wat we hebben.” Hij stelde 20 miljoen pond beschikbaar. De Europese Commissie stak snel 80 miljoen euro in het Duitse CureVac, na berichten dat de regering-Trump het een miljard dollar had geboden voor exclusieve rechten op een toekomstig vaccin. En een Chinese militaire academie, die werkt met biotechbedrijf CanSino, zou dagelijks telefoontjes van de militaire top krijgen of het al opschiet.

Een vaccin tegen Covid schreeuwt om een multilaterale aanpak

„Dit soort nationalistische, ikke-eerst-sentimenten zijn niet alleen onethisch, ze zijn ook niet in lijn met wat er nodig is om de pandemie te stoppen”, zegt Gavin Yamey, hoogleraar Gezondheidsbeleid aan de Amerikaanse Duke University. „Een land waar de pandemie ongecontroleerd rondwaart, de immuniteit laag is en het zorgstelsel zwak, zou eerder een vaccin moeten krijgen dan een land dat het goed onder controle heeft.”

„Dit vraagt om een mate van internationale samenwerking die we nooit eerder hebben gezien. Het zou ten diepste onrechtvaardig zijn als de verkrijgbaarheid afhangt van wat een land kan betalen.”

Zo is het wel gegaan met de hiv-epidemie, die vooral Afrika trof en waarbij het jaren duurde voor er genoeg goedkope hiv-remmers beschikbaar waren. Ook toen een vaccin tegen het griepvirus H1N1 werd ontwikkeld, zorgden rijke landen eerst voor zichzelf.

Lees ook: Druk op farmaceuten om coronapatenten te delen

Anja Langenbucher van de Gates Foundation is hoopvol dat het deze keer anders zal gaan. „De hoogte van de financiering en de solidariteit wereldwijd en in Europa zijn bemoedigend.”

De Europese Unie lanceert maandag een wereldwijde ‘donatiemarathon’ waarin zij overheden en organisaties vraagt om 7,5 miljard euro. Daarmee moet de „gelijkwaardige toegang” tot tests, eventuele geneesmiddelen en vaccins mogelijk worden. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft met de Wereldbank, de Gates Foundation en andere organisaties een verbond gesloten om hieraan te werken. En Langenbucher hoort van de ceo’s van de grote farmabedrijven dat ze het vaccin tegen kostprijs wil leveren.

Iedereen die geld krijgt van de Gates Foundation weet dat een eindproduct toegankelijk moet zijn voor iedereen. „Dat is een voorwaarde voor al onze financiering”, zegt Langenbucher.

De Wereldbank stelt intussen voor om een „mondiale inkoopagent” aan te stellen die bestellingen plaatst voor een vaste prijs die, zegt een woordvoerder, „zowel bemoedigend moet zijn voor producenten als betaalbaar voor afnemers”. Die agent kan de vaccins verdelen volgens een systeem waarbij bijvoorbeeld eerst in alle landen de mensen in de zorg en andere vitale sectoren aan bod komen. De rest van de wereldbevolking mag daarna. Hoogleraar Gavey is lid van een internationale werkgroep die een protocol voor de verdeling opstelt.

Lees ook: Beleggers manen farmaceuten tot samenwerking

Vaccinontwikkelaars en de productiebedrijven spreken zich nog niet uit over de vraag wie straks voorrang krijgt. De Leidse ontwikkelaar Janssen bijvoorbeeld, farmatak van het Amerikaanse Johnson & Johnson, zegt alleen dat het „met meerdere betrokkenen” samenwerkt „om te zorgen dat vaccins daar waar nodig toegankelijk zijn”.

Johnson & Johnson zet in op de productie van een miljard doses en zegt te verwachten dat die een stuksprijs van rond de 10 dollar zullen krijgen. Maar zelfs als dit de prijs wordt, zijn de vaccins voor arme mensen in ontwikkelingslanden onbetaalbaar.

Het Covid-vaccin schreeuwt om een multilaterale aanpak, maar het geopolitieke klimaat – denk: aanhoudende spanningen tussen de VS en China over het virus en de rol van de WHO – is daar niet naar. Wat nu?

Langenbucher: „Dat is de uitdaging waar we nu allemaal voor staan..”

Er zijn twee sterke argumenten voor samenwerking. De totale kosten van een vaccin vallen in het niet bij de economische schade van de mondiale lockdown. En Covid-19 kan alleen worden overwonnen als iedereen wordt ingeënt.