Indonesische autoriteiten tonen enkele van 101 in beslag genomen levende Javaanse schubdieren, in 2017 voor de kust van Sumatra. De bestemming was Maleisië.

Foto Getty Images

Aziatische ‘liefde’ voor schubdieren reikt tot in Afrika

Illegale handel De schubben van de dieren zouden helpen tegen artritis, kanker en impotentie. Wereldwijd worden ze het meest gesmokkeld. Het lot van schubdieren is onzeker.

De vangst is maar liefst zes ton groot. Op foto’s poseren Maleisische douaniers met grote jutezakken, ze zitten vol schubben van schubdieren. Ze vonden de illegale lading in een zeecontainer waar alleen cashewnoten in hoorden te zitten. De schubben zijn afkomstig van Afrikaanse schubdieren, al is volgens de douane niet precies duidelijk waar ze vandaan komen. Het is een recordvangst voor deze haven in Maleisië en ze deden de vangst begin april.

Begin april. Dat is een paar maanden nadat China in februari een tijdelijk verbod op de handel en consumptie van wilde dieren had ingesteld, vanwege het risico op verspreiding van nieuwe virusziekten. En ook in Europa gaan stemmen op om de handel in exotische dieren verder aan banden te leggen. Maar gezien deze vangst in Maleisië lijkt de handel in exotische dieren en hun lichaamsdelen dus zeker niet ineens stil te liggen, al waren deze schubben ook vóór februari al verboden handelswaar.

Juist het schubdier staat nu in de aandacht. Volgens onderzoeken is het schubdier mogelijk tussengastheer geweest van SARS-CoV-2, het virus dat Covid-19 veroorzaakt. Het bewijs is nog niet helemaal rond, maar het virus zou van vleermuizen overgesprongen kunnen zijn op schubdieren, en van hen weer op de mens. Chinese onderzoekers hebben in weefsel en bloed van gesmokkelde Javaanse schubdieren (Manis javanica) virussen gevonden die erg op SARS-CoV-2 lijken.

Criminele netwerken

Het is moeilijk en te kort dag om al vast te stellen wat het effect van het coronavirus op de handel in wilde, bedreigde diersoorten is. Dat zegt Kanitha Krishnasamy, directeur Zuidoost-Azië van Traffic, een non-gouvernementele organisatie die onderzoek doet naar handel in wilde dieren. „De pandemie kan sommige smokkelactiviteiten verstoord hebben, maar heeft misschien niet veel impact op de beter georganiseerde criminele netwerken”, antwoordt ze op vragen per mail. Omdat nog zo veel onduidelijk is over de rol van schubdieren in de coronacrisis, is Kanitha Krishnasamy voorzichtig met interviews. „We willen niet speculeren. Er gaan nu zo veel theorieën over het virus rond.”

Duidelijk is in elk geval wel dat de handel in schubdieren de afgelopen decennia grote vormen heeft aangenomen. Schubdieren – ze komen in acht soorten voor, vier in Azië en vier in Afrika – zijn de meest gesmokkelde dieren wereldwijd en hun voortbestaan is dan ook zwaar bedreigd. Volgens onderzoek van Traffic werden van 2000 tot en met 2019 wereldwijd zo’n 895.000 schubdieren gesmokkeld. Hoeveel schubdieren er überhaupt nog over zijn is onduidelijk. De enige bekende aantallen zijn die van de in beslag genomen ladingen en die zijn de laatste jaren alleen maar toegenomen.

Schubdieren rollen zich op als ze gevangen worden. Op deze manier werden ze ook aan het publiek getoond tijdens een inbeslagname in 2017 op Sumatra. Foto Getty Images

Traditionele Chinese geneeskunde

China en Vietnam zijn de grootste afzetmarkten voor schubdieren, voor zowel het vlees als de harde schubben. Volgens de traditionele Chinese geneeskunde helpen gemalen schubben tegen allerlei kwaaltjes: van impotentie tot kanker, van artritis tot problemen met borstvoeding. Traffic laat in een recent rapport zien hoe de handel sinds ongeveer 2001 is uitgebreid van handel binnen Azië naar handel vanuit Afrika naar Azië. Aangenomen wordt dat de populatie in landen als China en Indonesië zo drastisch afnam, dat de blik van handelaren zich vanzelf op Afrikaanse landen richtte.

Tegenwoordig komt het merendeel van de totale hoeveelheden in beslag genomen schubben uit landen als Nigeria, Congo en Kameroen. Volgens onderzoek van de non-gouvernementele organisatie Wildlife Justice Commission speelt vooral Nigeria een belangrijke rol. Het land zou als knooppunt fungeren voor allerlei verboden dierenhandel. Schubben van schubdieren, slagtanden van olifanten, ze vinden via Nigeria hun weg naar Singapore en vooral Vietnam. Van 2016 tot 2019 had meer dan de helft, 55 procent, van de in beslag genomen ladingen schubben op de één of andere manier een link met Nigeria.

In Nigeria is het vlees een delicatesse voor de upper class

In Nigeria is het vlees van schubdieren een delicatesse voor de upper class Nigeriaan en voor Chinese expats. Maar voor jagers daar is het de laatste jaren veel lucratiever om hun gevangen schubdieren te verkopen aan internationale smokkelaars in plaats van ze te slijten op de lokale markt. In 2018 lag de prijs per kilo schubdier in Nigeria rond de 52 dollar. In Azië was dat vele malen hoger, van 226 dollar per kilo in Indonesië tot 283 dollar in Vietnam. En in 2019 lagen de Aziatische prijzen nog hoger – al hadden de onderzoekers van de Wildlife Justice Commission niet genoeg data tot hun beschikking om die verschillen in straatwaarde goed te kunnen duiden.

Wat ook meespeelt in de verbreding van de handel van Azië naar Afrika: in 2000 werd de internationale handel in de vier Aziatische schubdiersoorten verboden, of het nu om levende dieren ging of hun vlees, bloed of schubben. Pas in 2017 zijn ook de vier Afrikaanse soorten onder het verbod gaan vallen. Over de populatie Afrikaanse schubdieren is evengoed weinig bekend, behalve exemplarisch bewijs dat het aantal daalt. Lokale jagers en handelaren vertellen in de media en aan onderzoekers dat het steeds moeilijker wordt om ze te vinden.

Handhaving van het verbod in handel van schubdieren is overal een probleem. Volgens Kanitha Krishnasamy komt dat door een mengeling aan factoren: „Expertise, geld, corruptie en politieke wil spelen allemaal een rol.” In veel landen vindt maar heel weinig opsporing plaats. Krishnasamy: „Een focus op opsporingsonderzoek dat de handel natrekt tot in het hart van de criminele netwerken zou de hele keten kunnen platleggen.” Dat gebeurt weinig. Overheden geven de illegale handel amper prioriteit.

Corrupte ambtenaren in de havens in Nigeria werken waarschijnlijk de handel in de hand, schrijft de Wildlife Justice Commission. „Corruptie en handel in illegaal wild zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.” Nigeria scoort ook laag in het aantal aangetroffen illegale ladingen.

Een in beslag genomen partij schubben van door stropers gedode schubdieren. De stropers werden in 2016 gearresteerd op Sumatra. Foto Getty Images

Als gevolg van corruptie en politieke onwil zijn opsporingsautoriteiten vaak afhankelijk van ngo’s die wel meer onderzoek naar de volledige handelsketen doen. Zo heeft de Wildlife Justice Commission zelf ook undercover onderzoekers, die onder andere navraag doen naar prijzen en voorraden. Smokkelaars zijn de laatste jaren steeds professioneler gaan werken; sommige onderzoeken maken een vergelijking met slim georganiseerde drugssyndicaten. Ze weten bijvoorbeeld wanneer ze moeten wachten met vervoeren, als er te veel controles zijn. De ladingen met schubben liggen ergens in een vriezer te wachten tot de kust weer veiliger is.

Het is nu een populaire stelling dat alle handel in exotische dieren maar hup, verboden moet worden, schrijven onderzoekers van Traffic in een kort rapport naar aanleiding van de coronacrisis. Het risico op nieuwe gevaarlijke virussen zou voor veel landen leidend zijn om zo’n besluit te nemen. Internationaal riep de Australische premier Scott Morrison op om een einde te maken aan alle wet markets waar wat voor levende dieren dan ook verkocht worden.

Maar aan zo’n verbod zitten grote praktische problemen vast, beschrijft Traffic. De handel gaat dan zeer waarschijnlijk „ondergronds” verder, zeker in landen waar handhaving zwak is en corruptie veel voorkomt. En op illegale markten zullen risico’s moeilijker in te dammen zijn. In zekere zin is de handel in schubdieren daar nu al het bewijs van.