De steengroeve gezien vanaf de gedenkplaats van KZ Gedenkstätte Mauthausen. Hier moesten gevangenen lange dagen werken, wat bij duizenden leidde tot hun dood.

Foto Christopher de Gast en Marjan Schonenberg

‘We moeten elke dag waakzaam zijn’

"Herdenken maakt duidelijk dat vrijheid niet vanzelfsprekend is. We moeten elke dag waakzaam zijn.” In het jaar dat we 75 jaar vrijheid vieren, groeit de vraag hoe we volgende generaties kunnen betrekken bij de herdenking en viering. Het Nederlandse fotografenduo Christopher de Gast en Marjan Schonenberg maakte een serie over jonge mensen die werkzaam zijn bij voormalige concentratiekampen en oorlogsmonumenten in Europa. ‘Snow in Summer: The Future of Remembrance’ toont de plekken met zichtbare en onzichtbare herinneringen aan de gruwelen van de Tweede Wereldoorlog en de mensen die zich inzetten om de kennis daarover levend te houden. De titel ‘Snow in Summer’ verwijst naar een uitspraak van een van de geportretteerden. Zij hoorde de verhalen van haar grootouders over ‘snow in summer’; de as van verbrande lichamen die in de zomer uit de lucht viel. De serie kwam tot stand in samenwerking met de Amsterdamse Melkweg Expo en wordt vanaf 30 april online getoond.

Een van de trappen in CERD-Struthof.Natzweiler-Struthof was een zogeheten Nacht und Nebel-kamp. Verzetsmensen werden in het geheim afgevoerd om vervolgens spoorloos, in ‘nacht en nevel’ te verdwijnen. In het kamp werden gruwelijke medische experimenten uitgevoerd, onder andere met mosterdgas. Foto Christopher de Gast en Marjan Schonenberg

Marie (26) is pr- en communicatiemedewerker bij het Centre Européen du Résistant Déporté (CERD-Struthof). Natzweiler-Struthof was het enige Duitse concentratiekamp op Frans grondgebied. Foto Christopher de Gast en Marjan Schonenberg

“Herdenken maakt duidelijk dat vrijheid niet vanzelfsprekend is. We moeten elke dag waakzaam zijn.”

Paul (18) is vrijwilliger bij CERD-Struthof.Foto Christopher de Gast en Marjan Schonenberg

“Op z’n eenvoudigst betekent herdenken: ‘niet vergeten’. Het verleden herhaalt zich te vaak omdat mensen niet van het verleden leren, ze vergeten. Dit kan en mag niet gebeuren met zo’n tragisch hoofdstuk in de Duitse geschiedenis.”

 
 

Sabrina (23) is baliemedewerker bij KZ Gedenkstätte Dachau Foto Christopher de Gast en Marjan Schonenberg

De schoorsteen van ‘Barak X’ in KZ Gedenkstätte Dachau. In dit gebouw bevonden zich de gaskamer, de crematieovens, de mortuaria en ruimtes die gebruikt werden voor de desinfectie van kleding. Foto Christopher de Gast en Marjan Schonenberg

 
 

Toegangspoort naar Gedenkstätte Bergen-Belsen. Foto Christopher de Gast en Marjan Schonenberg

Muur van het documentatiecentrum in Gedenkstätte Bergen-Belsen, met cameratoezicht. Foto Christopher de Gast en Marjan Schonenberg

Sascha (23) is projectmanager Gedenkstätte Bergen-Belsen, Duitsland. Foto Christopher de Gast en Marjan Schonenberg

„Als ik herdenk, doe ik dat het liefst in mijn eentje, zonder ceremonie, geen toespraken. Ik herdenk met muziek in mijn oren, terwijl ik tijdens mijn lunchpauze naar buiten loop en besef dat de geschiedenis zich niet mag herhalen en dat ik niet mag klagen over kleine dingen.”

Celina (19) is vrijwilliger bij Gedenkstätte Bergen-Belsen. Foto Christopher de Gast en Marjan Schonenberg

“Ik denk dat het in dit werk belangrijk is om een verbinding te maken met het heden. We zien in deze tijd, in de samenleving en in de politiek, dat dingen zich herhalen die zich niet mógen herhalen.”

 
 

Tom (19) is jeugdraadslid bij Nationaal Monument Kamp Amersfoort. Foto Christopher de Gast en Marjan Schonenberg

Bomen langs de schietbaan in Nationaal Monument Kamp Amersfoort. Deze 320 meter lange geul is door gevangenen uitgegraven. Aan het einde van de schietbaan staat het monument ‘Gevangene staand voor het vuurpeloton’ (in de volksmond: ’De stenen man’) van de Amsterdamse beeldhouwer Frits Sieger. Op die plek werden de meeste gevangenen doodgeschoten. Foto Christopher de Gast en Marjan Schonenberg

 
 

De steengroeve gezien vanaf de gedenkplaats van KZ Gedenkstätte Mauthausen. Hier moesten gevangenen lange dagen werken, wat bij duizenden leidde tot hun dood. Foto Christopher de Gast en Marjan Schonenberg

Rupert (26) is administratief medewerker en gids bij KZ Gedenkstätte Mauthausen.Foto Christopher de Gast en Marjan Schonenberg

“Herdenken is voor mij: de mensen herdenken die in Mauthausen hebben geleden; zij die stierven en zij die het overleefden. Een gezicht geven aan ‘anonieme cijfers’; het gaat over individuen. Herdenken betekent ook: leren van het verleden.”

De tientallen meters hoge wand van de steengroeve in KZ Gedenkstätte Mauthausen, die door de SS de sadistische bijnaam “de parachutistenmuur” kreeg. De eerste Nederlandse Joden die in de zomer van 1942 naar Mauthausen gedeporteerd werden, werden bij aankomst in het kamp direct gedood toen ze van de wand werden geduwd. Vele gevangenen zijn op deze gruwelijke wijze gestorven. Foto Christopher de Gast en Marjan Schonenberg

Johannes (28) is gids bij KZ Gedenkstätte Mauthausen. Foto Christopher de Gast en Marjan Schonenberg

Inkerving in de muur van de voormalige wasruimte in KZ Gedenkstätte Mauthausen. De muren van de wasruimte zijn door de jaren heen door allerlei bezoekers beklad – er is besloten dit toe te staan. De teksten en symbolen worden zo onderdeel van de ervaring van de huidige bezoekers. In het verleden zijn de muren ook beklad met hakenkruizen en antisemitische leuzen, die zijn wel verwijderd. Foto Christopher de Gast en Marjan Schonenberg

 
 

Voormalig gevangenenblok in KZ Gedenkstätte Neuengamme. Nu is hier het archief, de bibliotheek, de administratie en het studiecentrum gevestigd. Foto Christopher de Gast en Marjan Schonenberg

Sasha (25, links) en Anna (22, rechts) zijn allebei vrijwilliger in KZ Gedenkstätte Neuengamme. Foto Christopher de Gast en Marjan Schonenberg

Sasha: “Herdenken is iets collectiefs. Het is het samenvoegen van individuele herinneringen. Het is van belang dat al die privéverhalen niet opgaan in ‘één grote geschiedenis’, maar dat elk individueel verhaal zijn eigen individuele waarde behoudt.”

 
 

Huizen in het getto in Terezín Memorial. Hoewel veel panden leegstaan of een museale functie hebben gekregen, wonen hier tegenwoordig weer mensen. Foto Christopher de Gast en Marjan Schonenberg

Anne (19) is vrijwilliger bij het Terezín Memorial (het voormalige Theresienstadt) in Tsjechië. Foto Christopher de Gast en Marjan Schonenberg

“Hoewel er nationale, openbare herdenkingen zijn, is het voor mij belangrijk dat er ook een meer persoonlijke manier bestaat om te herdenken, zonder een vaste vorm of structuur. Iedereen kan op zijn eigen manier herdenken. Er mag geen externe dwang zijn.”

Raam in de Ceremoniehal en de centrale dodenkamer in Terezín Memorial. Voordat de overleden gevangenen uit het getto werden gecremeerd, werden hun lichamen hier opgebaard zodat men afscheid van hen kon nemen. Foto Christopher de Gast en Marjan Schonenberg

Raymi (21) is gids bij het Terezín Memorial. Foto Christopher de Gast en Marjan Schonenberg