Toeslagen schrappen? Dat heeft een prijs

Belastingdienst Na de affaires met de toeslagen willen Tweede Kamer en kabinet van het huidige stelsel af. Onderzoek dan ook andere opties zoals een hoger minimumloon en gratis kinderopvang, zegt een werkgroep.

Kinderopvang gratis maken is een serieuze optie om het toeslagensysteem te versimpelen.
Kinderopvang gratis maken is een serieuze optie om het toeslagensysteem te versimpelen. Foto Harold Versteeg

De Tweede Kamer wil af van de toeslagen, het kabinet ook, maar makkelijk zal dat niet zijn. Wie van het huidige toeslagenstelsel af wil, betaalt onvermijdelijk een prijs. Of gezinnen met lage inkomens blijven deels verstoken van steun, of de overheid moet beduidend meer geld uitgeven. Pijnloze alternatieven zijn er niet.

Dat concludeert een onafhankelijke werkgroep van ambtenaren die alternatieven voor de toeslagen onderzocht. In november concludeerde dezelfde werkgroep al dat huishoudens de laatste jaren vaker in financiële problemen komen doordat ze te veel toeslag hebben ontvangen en die moeten terugbetalen. „Buitengewoon pijnlijk”, aldus de ambtenaren, want de toeslagen zijn nou juist bedoeld om huishoudens financieel te steunen.

Toeslagen zijn een steeds belangrijker manier geworden om huishoudens tegemoet te komen in de kosten voor zorg, huur en kinderen. Inmiddels krijgen ruim 5 miljoen huishoudens bijna 13 miljard euro aan toeslagen per jaar.

Die worden als voorschot door de Belastingdienst uitgekeerd. Precies daar onstaan de problemen: inmiddels zijn er zo’n 300.000 ‘dwanginvorderingen’ per jaar om te veel betaalde toeslag terug te halen. Daarbij wordt bijvoorbeeld beslag gelegd op het inkomen.

Het kabinet is het eens met de analyse van de ambtenaren. De toeslagen zorgen voor te veel onzekerheid bij burgers, met name bij de meest kwetsbare mensen, schrijft staatssecretaris Alexandra van Huffelen (D66, Toeslagen en Douane) donderdag aan de Tweede Kamer. „Een ander stelsel is noodzakelijk.”

Maar hoe dat eruit gaat zien is aan een volgend kabinet. Van Huffelen kondigt een reeks onderzoeken aan naar de suggesties van de werkgroep. Wel neemt ze de adviezen over om het huidige stelsel wat te verzachten. Voor Prinsjesdag stuurt het kabinet een wetsvoorstel naar de Kamer dat ervoor moet zorgen dat minder burgers achteraf te maken krijgen met strenge terugvorderingen. Door burgers vooraf beter te helpen bij de aanvraag, en als er wat misgaat minder hard in te grijpen.

Ingrijpende alternatieven

De alternatieven voor de huidige toeslagen zijn zo ingrijpend dat ze inderdaad vaak nader onderzoek vergen, schrijven de werkgroepambtenaren van Financiën, Sociale Zaken, Volksgezondheid en Binnenlandse Zaken.

Zo zouden de zorgtoeslag, de huurtoeslag en het kindgebonden budget kunnen opgaan in één ‘basisbehoeftentoeslag’. Dat maakt het stelsel veel eenvoudiger voor huishoudens. Wel is deze toeslag dan nog steeds een voorschot. Met alle problemen die daar nu ook bijhoren. Huishoudens blijven teveel ontvangen toeslag terugbetalen, zij het wel minder vaak dan nu. Ook nemen de inkomensverschillen tussen mensen met een uitkering en werk waarschijnlijk toe.

Mensen met een laag inkomen steunen kan ook door het minimumloon te verhogen

Een andere mogelijkheid is het hele belastingstelsel op zijn kop zetten, door de toeslagen en de heffingskortingen samen te voegen. Dat maakt het belastingstelsel eenvoudiger voor burgers, maar onduidelijk is nog welke inkomenseffecten deze hervorming heeft. De Belastingdienst moet deze variant daarvoor eerst nog verder uitwerken.

De ambtenaren opperen veel breder te denken dan het samenvoegen van de verschillende toeslagen in één toeslag, een vaak gehoorde oplossing voor het nu ingewikkelde, en voor huishoudens onvoorspelbare toeslagenstelsel. Mensen met een laag inkomen steunen kan ook door het minimumloon te verhogen (en daarmee de bijstand en staatspensioen AOW). Dan zijn de toeslagen minder nodig als inkomenssteun.

Gratis kinderopvang

Kijk ook eens naar de stelsels áchter de toeslagen, aldus de ambtenaren: het zorgstelsel, de huurmarkt, en de kinderopvang. Neem die laatste. Die wordt nu door marktpartijen aangeboden. Om werken te stimuleren geeft de overheid ouders vervolgens een toeslag.

Maar wat ook kan is de kinderopvang deels gratis maken: dan is er geen kinderopvangtoeslag meer nodig. En dan hoeven de inkomens, gewerkte uren en opvanguren van werkende ouders niet meer opgegeven, bijgehouden én gecontroleerd te worden. Voordeel: dat is minder ingewikkeld voor burgers en leidt tot minder schulden. Nadeel: het kost de overheid veel meer geld, als ook niet-werkende gezinnen hun kinderen naar de opvang brengen.

Omdat dit soort stelselwijzigingen buiten de opdracht van de werkgroep vallen, adviseren de ambtenaren ze verder te onderzoeken. Want deze hervormingen hebben verregaande consequenties voor de overheidsfinanciën, de inkomensongelijkheid en de arbeidsparticipatie. Nadelen zijn er ook: aan een hoger minimumloon hebben zzp’ers weinig, terwijl een deel van hen geraakt zal worden door het verdwijnen van de zorgtoeslag.

Opmerkelijk genoeg was een wijziging van het zorgstelsel „expliciet uitgesloten van de taakopdracht,” aldus de door het kabinet ingestelde werkgroep. De zorgtoeslag afschaffen door het ziekenfonds weer in te voeren is dus niet onderzocht.

Bij alle keuzes die mogelijk zijn waarschuwen de ambtenaren dat er een prijs is. Het huidige toeslagenstelsel is een fijnmazig systeem om zeer gericht inkomenssteun te geven aan huishoudens. Wie de toeslagen eenvoudiger wil maken en meer zekerheid wil bieden aan burgers, moet accepteren dat die inkomenssteun minder precies zal zijn. Dat komt voor rekening van burgers: ze krijgen minder vaak inkomenssteun. Of het komt voor rekening van de overheid: die geeft meer uit dan voorheen.

Lees ook: Hoe uit het doolhof van de toeslagen te komen?

Rutte III laat dit soort dilemma’s aan een volgend kabinet. De regering „omarmt het advies” om publiek gefinancierde opvang als „kansrijk alternatief voor de kinderopvangtoeslag” te onderzoeken, schrijft Van Huffelen in haar reactie. Ook een hoger minimumloon wil het kabinet onderzoeken. Maar dat is slechts een eerste stap in wat Van Huffelen „een majeure hervorming van het toeslagenstelsel” noemt.