Online desinformatie? Ga het vrije debat aan

Leven en werken in Silicon Valley De complotdenkers waren rond op internet, ziet Marietje Schaake. Pareer ze met openheid.

Illustratie Marien Jonkers

‘Luister naar experts!”, was de mantra die nepnieuws, maar ook huis-tuin-en-keukenspeculaties over het coronavirus moest bezweren. De deskundigen konden dan ook meteen een afweerschild vormen rondom politici. Advies over de pandemie mocht vooral niet politiek worden.

Of zo’n harde scheiding tussen pandemie en politiek mogelijk is, valt te betwijfelen. „Het idee dat je de geneeskunde of gezondheidszorg zou kunnen ontdoen van politiek, getuigt van historische onwetendheid”, stelde de hoofdredacteur van het toonaangevende medische tijdschrift The Lancet, Richard Horton, scherp in een interview met de Financial Times.

In de Verenigde Staten kunnen we elke dag pijnlijk het tegenovergestelde fenomeen zien; politiek zonder expertise of geneeskundige notie. President Trump improviseert erop los terwijl de camera’s draaien. Zijn laatste ingeving: het innemen van desinfecterende middelen zou een oplossing tegen het coronavirus kunnen zijn. Als konijnen die in de koplampen staren, hoorden artsen en experts het aan. Ze stonden erbij en zeiden niets. Inmiddels stierven al mensen aan het drinken van chloor.

Een Amerikaanse president die een bron is van misleidende informatie en zichzelf presenteert als tegenstander van het establishment, helpt niet om de lijn tussen feit en fictie scherp te trekken. Het maakt ook de strijd tegen gevaarlijke desinformatie ingewikkelder. Kennis, discussie en beleid moeten in een gezond debat samenkomen. Het ligt voor de hand en klinkt eenvoudig, maar blijkt dat niet te zijn. Zeker niet in deze crisis. Een schild tegen kritiek kan zomaar een harnas worden.

Complotdenkers en mensen die onze vrije samenleving willen stukmaken, hebben er intussen baat bij te doen alsof het establishment samenspant. Ze insinueren dan dat hun alternatieve theorie niet gehoord mag worden, dat meningen en kritische vragen worden onderdrukt. Vervolgens blijven ze peuteren om gezonde twijfel te doen omslaan in ongezonde argwaan.

In Nederland vinden online complottheorieën inmiddels ook gretig aftrek. Door brandstichting zijn de laatste weken talrijke zendmasten vernield, vermoedelijk door mensen die geloven in een – onbewezen – verband tussen het nieuwe telecomnetwerk 5G en het coronavirus.

Beschermende maatregelen tegen de pandemie worden in die kringen weggezet als onderdrukking. Als een functionaris dat weerlegt, geldt dat juist weer als een bevestiging van de verborgen agenda van ‘de gevestigde orde’. We zagen het al bij de antivaccinatiebeweging of bij de antisemitische haat tegen een zogenaamde joodse elite die achter de schermen aan de touwtjes zou trekken.

Een klein aantal overtuigde aanhangers van zelfs de meest absurde theorie kan veel schade aanrichten, en niet alleen online. Daarom is het extra belangrijk om vertrouwen in deskundigheid vast te houden. Debat en het expliciet maken van afwegingen helpen daarbij. Daarmee prik je bijvoorbeeld het samenzweringsargument door dat ‘vragen niet gesteld mogen worden’.

Als politici verwijzen naar een handvol mensen voor alle kennis over een nooit eerder gezien virus, liggen de verwachtingen van het publiek – én de risico’s op afbreuk voor die deskundigen – hoog . De zoektocht naar inzicht in het virus is inmiddels het grootste verhaal. Het is belangrijk mensen in die zoektocht ‘mee te nemen’. Hen deelgenoot te maken van de discussie die laat zien welke afwegingen en dilemma’s er spelen. Want niemand kent de absolute waarheid.

Misschien is dat debat wel precies wat we nodig hebben voor onze weerbaarheid. Tegen het virus en tegen desinformatie online.

Marietje Schaake, voormalig Europarlementariër, werkt voor de universiteit van Stanford, waar ze zich vooral bezighoudt met kunstmatige intelligentie. Ze schrijft een tweewekelijkse rubriek over leven en werken in Silicon Valley.