Necrologie

Levenslang trouw aan de beginselen van Arte Povera

Germano Celant 1940-2020 Curator/ kunstcriticus

De woensdag aan het coronavirus overleden stercurator werd bekend als de pleitbezorger van de kunststroming Arte Povera.

De Italiaanse curator Germano Celant overleed woensdag aan het coronavirus.
De Italiaanse curator Germano Celant overleed woensdag aan het coronavirus. Foto Ugo Dalla Porta/ Fondazione Prada

Hij was een intellectueel die de kunst onvermoeibaar uitlegde maar tegelijkertijd opriep tot niet-oordelen en niet-weten. Hij was een altijd in kostbaar zwart gestoken dandy, die zich associeerde met armoe, rebellie en eenvoud. De Italiaanse Germano Celant, geboren in 1940, is een van de laatste grote kunstcritici en stercuratoren. Hij was degene die de kunststroming Arte Povera muntte, er een wereldwijd platform voor bedacht en de representanten van die stroming levenslang trouw bleef.

Woensdag werd bekend dat Celant in een ziekenhuis in Milaan is overleden aan de gevolgen van Covid-19. De fameuze ontdekker en pleitbezorger van de Arte Povera werd tachtig jaar oud. Celant is vanaf 1995 verbonden geweest aan de Fondazione Prada in Venetië, eerst als artistiek directeur en daarna als wetenschappelijke superintendant. Hij was gastcurator van topmusea als het Guggenheim en het Centre Pompidou, maakte honderden tentoonstellingen en was redacteur van verschillende internationale tijdschriften.

Laboratoriumjaren

Celant groeit op in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw, de Italiaanse ‘laboratoriumjaren’ (volgens filmmaker Pier Paolo Pasolini). De naoorlogse decennia werden gekenmerkt door een grote economische bloei, maar armoe blaft en bijt nog overal doorheen. Het archaïsche en moderne gaan hand in hand. Die tweespalt dringt door in Celants denken, en hij ziet die tweespalt vooral naar voren komen in dan nog jonge kunstenaars als Luciano Fabro, Alighiero Boetti, Jannis Kounellis, Michelangelo Pistoletto en Pino Pascali. Een deel van hen brengt hij samen op een tentoonstelling die als een klaroenstoot fungeert. In september 1967 lanceert Celant in Genua de term Arte Povera.

In het manifest Aantekeningen voor een guerrilla-oorlog dat twee maanden later in het Italiaanse tijdschrift Flash Art verschijnt, pleit hij voor het werk van kunstenaars die ‘armoedige kunst’ maken, ‘gewijd aan toevalligheid, gebeurtenissen, het non-historische, het heden’. Zijn guerrilla richt zich niet zozeer tegen de popart, het kapitalisme van grootgaleries en het consumentisme van het op dat moment alom aanwezige Amerika. Het gaat hem vooral om de andere kant die er óók is. „Arte Povera”, schrijft hij, „heeft geen musea, geen galeries nodig. Arte Povera heeft de wereld.”

Voor Celant betekent kunst: het pre-grammaticale, het pre-iconische, het pre-logische. Het ‘onbewustzijn’ is een methode om tot bewustzijn van de wereld te komen. Opnieuw voelen, ademen, wandelen, kennen, „uitdragen wat echt is”. Kunstenaars zijn, zo schrijft hij in 1969, „producenten van magische en wonderlijke daden”. Als materiaal gebruikt die ‘kunstenaar-alchemist’ alles wat hem goeddunkt: „Koper, zink, aarde, water, rivieren, land, sneeuw, vuur, gras, lucht, steen, elektriciteit, uranium, hemel, gewicht, zwaartekracht, hoogte, groei, etcetera.” En daarbij passen ook best de verworvenheden van de moderne tijd: neonlicht, zoals bij Mario Merz, of spiegels, zoals bij Michelangelo Pistoletto.

Hoogste regionen

De armoede werpen de kunstenaars van de Arte Povera al snel van zich af – zo succesvol worden ze. Celant stoot met het succes van zijn tableau de groupe door tot de hoogste regionen van de kunst. Naast al zijn andere werk wacht hem in 1997 de uitdaging om in slechts vijf maanden tijd de Biënnale van Venetië te organiseren. Van de hoofdtentoonstelling maakt hij een vrij brave, chronologische, zoals hij dat noemt, ‘galactische thematentoonstelling’, waarin de kunststromingen van de drie decennia daarvoor vertegenwoordigd zijn. Kunstenaars fonkelen hier als sterren aan het firmament, de bezoeker springt van ster naar ster.

Lees ook de necrologie van Jannis Kounellis

Het is niet zijn beste tentoonstelling, maar wat wil je, in vijf maanden tijd. Nee, Celant excelleert in de solo’s van de kunstenaars die hij bewondert. In 2019 maakt hij een grootse solo in Venetië als hommage aan zijn in 2017 overleden vriend voor het leven Jannis Kounellis. Deze tentoonstelling is nauwkeurig uitgewerkt, prachtig ingericht en ontroerend in zowel het kleine als het grote. In dit soort tentoonstellingen maakt Celant zelf waar, wat hij ooit over Arte Povera heeft geschreven: hij raakt aan een „dimensie van het leven als iets dat voortdurend zonder einde is”.