In coronatijd maakt de baas wel even uit wanneer jij vrij bent

Arbeidsrecht Sommige organisaties verplichten personeel nu vakantiedagen op te nemen. Bij vakbonden regent het klachten, want verplicht ‘vrij’ mag vaak helemaal niet. „Werkgevers beginnen over loyaliteit, zeg dan nog maar eens ‘nee’.”

Illustratie Ank Swinkels

Dit is vreemd. Als Lieke (29) op haar loonstrook kijkt, ziet ze dat de laatste week van maart niet op de normale manier is uitbetaald. Het hotel waar ze normaal 24 uur in de week werkt, gebruikt haar overuren om haar uit te betalen.

Lieke, die om privacyredenen niet met haar achternaam in de krant wil, had negentig uur opgespaard. Die wilde ze op een later moment inzetten voor wat extra vakantiedagen, maar door de aangescherpte coronamaatregelen zit Lieke sinds de laatste week van maart thuis. En daarvoor heeft het hotel nu, zonder waarschuwing vooraf, een handige oplossing gevonden.

De afgelopen weken ontvingen vakbonden CNV en FNV een groeiend aantal telefoontjes van mensen in soortgelijke situaties. Werknemers die – nu er minder werk is door de coronacrisis – van hun werkgever hun vakantiedagen of overuren in moeten zetten.

„Dit is nog maar het topje van de ijsberg”, zegt CNV-voorzitter Piet Fortuin over de tientallen vragen die de bond ontving. Aanvankelijk keken werkgevers de situatie nog aan, maar nu merkt Fortuin dat zij werknemers steeds vaker vragen hun vakantiedagen op te nemen. „Ik ga ervan uit dat het aantal klachten nog flink gaat toenemen.”

De vakbond benadrukt: laat je niet onder druk zetten

Vakbond FNV kreeg al zo’n twee- à driehonderd telefoontjes over het onderwerp, laat voorzitter Kitty Jong via haar woordvoerder weten. „We horen verschillende verhalen”, zegt ze. „Werkgevers vragen werknemers verlofuren op te nemen, soms omdat het bedrijf stilligt en bijna iedereen thuis zit, soms omdat men thuis minder productief zou zijn.”

Meestal gaat het volgens de vakbonden om een aantal dagen tot een week. En dan zijn er nog mensen die hun al geboekte vakantie door de huidige omstandigheden wel kunnen vergeten, vertelt Jong. Zij willen weten of zij die geplande dagen dan nog steeds moeten opnemen, ook als ze thuis helemaal niet van hun rust kunnen genieten en het vakantie-effect uitblijft.

Iemand is, vooropgesteld, wettelijk gezien niet verplicht vakantiedagen op te nemen als de werkgever dat vraagt, zegt Jong. Bij het inruilen van overuren (die tegen te weinig gewerkte uren weggestreept kunnen worden) of ADV-dagen (uren die een werknemer overwerkt en kan inruilen voor vrije dagen) ligt dat net even anders. Hiervoor is wettelijk niets geregeld. „Er kunnen wel afspraken gemaakt zijn in de cao of een individuele arbeidsovereenkomst”, zegt Jong.

Lees ook over mediabedrijf Talpa, dat werknemers verplicht vier dagen vrij op te nemen

Geplande vakantie

Ook bij hotelmedewerker Lieke zijn die afspraken in de cao vastgelegd. „Al had ik graag wat overleg gehad, het is niet echt netjes gegaan”, zegt ze over het voorval.

„Een werkgever mag overuren in ieder geval niet zomaar afschrijven”, vindt ook Kitty Jong van FNV. „Tenslotte zitten veel mensen nu door overheidsmaatregelen thuis.”

En een geplande vakantie terugdraaien? Ook daar kan een werknemer niet steunen op een wettelijk besluit. Maar je kunt wel een beroep op redelijkheid doen. Een organisatie moet volgens FNV een „stevige bedrijfseconomische reden” hebben om te zeggen dat iemand zijn of haar geplande dagen toch moet opnemen.

De vakbonden begrijpen dat werkgevers dit offer vragen van hun personeel. Vooral sectoren die nu min of meer stil zijn komen te liggen, hebben het organisatorisch en financieel zwaar. Denk aan winkels, schoonmaak, personenvervoer en kinderopvang. Maar zij kunnen zich wenden tot het pakket hulpmaatregelen van de overheid, de NOW-regeling, waarmee zij een grote tegemoetkoming in hun loonkosten kunnen krijgen. „Je kunt het ondernemersrisico niet neerleggen bij werknemers”, vindt Jong.

Wij zeggen: praat er met elkaar over. Niemand kan je verplichten vakantiedagen op te nemen.

Piet Fortuin vakbond CNV

Nu ‘vrij’ moeten nemen, is bovendien niet altijd fijn of praktisch in de huidige situatie. Werknemers zullen juist straks, als alles min of meer normaal is, hun rust nodig hebben, zegt Jong. Vooral de mensen die thuis werken en kinderen hebben, zijn volgens haar „een overbelaste groep”. Hoe terecht is het die mensen te vragen hun vakantiedagen nu in te leveren, in plaats van straks als de rust thuis is weergekeerd?

Die twee of drie vakantiedagen gaan een bedrijf trouwens ook niet redden, zegt Fortuin. „Dus blijven wij vooralsnog zeggen: praat er met elkaar over. Niemand kan je verplichten vakantiedagen op te nemen.”

Denk goed na eer je ja zegt, raadt Fortuin aan. Wie dit najaar nog op vakantie wil, moet wel die dagen hebben. „En zeg je eenmaal ja, dan volgen misschien wel vaker van dit soort verzoeken.”

Voor Maarten (27, wil om privacyredenen niet met achternaam genoemd worden), adviseur bij een groot ontwerp- en consultancybedrijf, kwam de mededeling dat hij drie dagen vrij moest nemen vrij onverwacht. „Er was genoeg werk, dus het hing niet in de lucht, had ik het idee”, zegt hij. Het management wees de dagen bovendien aan, Goede Vrijdag was de eerste. Dat gebeurt normaal ook weleens – vaak zijn bijvoorbeeld werkdagen tussen twee feestdagen in vrij – maar het mag alleen als dat afgesproken is in de cao. Maarten vindt het toch geen grote ramp: „Aan de ene kant is het niet sympathiek, maar anderzijds zijn het maar drie dagen. Ik kan ermee leven.”

Waaier aan tactieken

Het verplichte element had hem ook in het verkeerde keelgat kunnen schieten. Hoe werkgevers de boodschap brengen, maakt uit. „We zien een waaier aan tactieken”, zegt Jong van FNV. Dat varieert volgens haar van het verplichten van vrije dagen – „een soort overrompelingstactiek” – tot werkgevers die subtiele druk uitoefenen, maar wel in overleg gaan.

„Op de dag dat bekend werd dat de horeca moest sluiten, kregen we van de directie van ons hotel een algemene nieuwsbrief met wat informatie”, zegt hotelmedewerker Lieke. „Eventueel zou je gevraagd kunnen worden om je vrije dagen in te leveren, stond er.” Die vraag kwam nooit, haar overuren schreef het hotel zonder waarschuwing af.

„Ik heb nog geen contact gehad met mijn werkgever”, zegt Lieke. Veel vertrouwen dat het iets verandert, heeft ze namelijk niet. Als haar uren in april ook van haar overuren worden betaald, komt ze wel in actie, zegt ze.

Wanneer een baas iemand verplicht vrij te nemen, leidt dat vaak tot een negatievere reactie dan wanneer de situatie eerst even wordt besproken, zegt Fortuin. „Natuurlijk zijn er ook werknemers die het eigenlijk niet zo’n punt vinden”, aldus Jong. Maar, benadrukken beide vakbondsbestuurders: laat je niet onder druk zetten.

Je niet onder druk laten zetten is makkelijk gezegd, maar breng het maar eens in praktijk. Zeker als je collega’s geen klachten hebben over de verplichte vakantie. Dan wordt de druk al snel beantwoord met stilzwijgende acceptatie. „Zeker bij kleinere bedrijven”, zegt Fortuin. „Daar begint de directie vaak over loyaliteit. En zeg dan nog maar eens nee.”