Anne Frank is terug als vlogger

Online musea De vele tentoonstellingen die rond 75 jaar bevrijding waren opgetuigd, blijven voorlopig gesloten. Maar online is desondanks veel bijzonders te zien.

De Anne Frank Stichting liet een videodagboek maken van het verhaal van Anne Frank, dat intussen al honderdduizenden keren is bekenen op Youtube.
De Anne Frank Stichting liet een videodagboek maken van het verhaal van Anne Frank, dat intussen al honderdduizenden keren is bekenen op Youtube.

Voor de meer dan zeventig Nederlandse oorlogs- en verzetsmusea is het coronavirus extra hard aangekomen. Dat zegt Erik Somers, historicus in dienst bij het NIOD, het kennis- en informatiecentrum over oorlog, Holocaust en genocide.

De musea hadden jarenlang toegewerkt naar het herdenken en vieren van het einde van de Tweede Wereldoorlog, dezer dagen 75 jaar geleden. Sommige, zoals het Verzetsmuseum in Vught en het Airborne Museum ‘Hartenstein’ in Oosterbeek, hadden de vaste opstelling op tijd geheel vernieuwd. Andere maakten speciale tentoonstellingen die voorlopig voor niemand te zien zijn. Dat de Maand van de Vrijheid (april 2020) de maand van de lockdown werd, is voor de oorlogs- en verzetsmusea dus bijzonder zuur, zegt Somers.

Wie een indruk wil krijgen van de evenementen in het kader van ‘75 jaar vrijheid’ is aangewezen op internet. Somers, die in 2014 promoveerde op een studie waarin hij beschreef en analyseerde hoe Nederlandse musea het verhaal over de oorlog sinds 1945 vertelden, wijst op verzoek vier opmerkelijke digitale producties aan.

1 Charlotte Salomon

De tentoonstelling Charlotte Salomon in close-up in het Joods Cultureel Kwartier (JCK) in Amsterdam was op 12 maart twee uur open, toen de bezoekers vanwege de coronamaatregelen het museum halsoverkop moesten verlaten. Op de site geeft conservator Mirjam Knotter een videorondleiding door de expositie. En zo biedt het Joods Virtueel Kwartier meer digitale producties aan, ook lezingen en podcasts. Heel nuttig, zegt Somers, „zo krijg je toch nog iets mee van de museumactiviteiten.”

De verloofde van ‘Amadeus Daberlohn’. Charlotte Salomon, 1940-1942.

Collectie Joods Historisch Museum, Amsterdam © Stichting Charlotte Salomon/ Still uit La Passion de Jeanne d‘Arc (1928), Carl Theodor Dreyer

Meer musea spelen digitaal in op de situatie. Al gebeurt dat niet altijd op een manier die Somers enthousiasmeert. Oorlogs- en verzetsmusea moeten wel altijd de ernst van de geschiedenis blijven uitdragen, zegt de historicus. De ‘thuisactiviteiten voor kinderen’ die het Airborne Museum online aanbiedt – handleidingen voor het maken van papieren vliegtuigjes en een bliktelefoon – noemt hij „bijna infantiel”.

2 Anne Frank als vlogger

Om de oorlog voor een jong publiek tastbaar en invoelbaar te maken, hebben sommige musea na de eeuwisseling kermisachtige attracties geïntroduceerd, waarbij bezoekers bijvoorbeeld in de huid konden kruipen van een parachutist. Bij zulke ‘meebeleefopstellingen’, waarschuwde Somers in zijn dissertatie, ligt sensatie en effectbejag op de loer.

Het regent complimenten voor Luna Cruz Perez (13) als Anne Frank

Toen de Anne Frank Stichting liet weten het levensverhaal van Anne Frank bij jongeren onder de aandacht te willen brengen met een videodagboek, had Somers zijn twijfels. Anne Frank als vlogger? Zou haar verhaal met zo’n eigentijds format niet al te gepopulariseerd worden?

Maar na het bekijken van de eerste afleveringen van het videodagboek trok Somers zijn bedenkingen in. „Heel zorgvuldig en inlevend gemaakt”, vindt hij.

De Anne Frank Stichting liet een videodagboek maken van het verhaal van Anne Frank, dat intussen al honderdduizenden keren is bekenen op Youtube.
De Anne Frank Stichting liet een videodagboek maken van het verhaal van Anne Frank, dat intussen al honderdduizenden keren is bekenen op Youtube.

Op 4 mei zullen alle vijftien afleveringen van het videodagboek in ruim 60 landen te zien zijn op youtube.com/annefrank. De gemiddeld zes minuten durende ‘vlogs’ zijn opgenomen in het Nederlands, en beschikbaar met ondertiteling in vier talen. De eerste afleveringen trokken direct honderdduizenden kijkers. Van over de hele wereld regent het complimenten. Vooral ‘Anne Frank’, de 13-jarige Luna Cruz Perez, wordt alom geprezen.

Erik Somers: „Ik kan me voorstellen dat dit videodagboek jongeren aanzet tot het lezen van het echte dagboek.”

3 Exposeren op de Dam

Ook voor het plan van de Nationale Museumweek (20-26 april) – een tijdelijke tentoonstelling over 75 jaar culturele vrijheid rond het monument op de Dam in Amsterdam – kwam een digitaal alternatief. Op nationalemuseumweek.nl/Pronkstukken toonden 400 musea in een virtuele opstelling op de Dam een video over een of meer stukken uit hun collectie. Die presentatie werd aangevuld met bijdragen van particulieren, die reageerden op de oproep „om hun eigen kunstwerk of datgene wat hen inspireert met ons te delen”.

Een knipcursus van het Westfries museum
Een knipcursus van het Westfries museum
Een knipcursus ‘Duiven knippen’ van het Westfries museum

In het aanbod van de musea viel weinig lijn te ontdekken. De nieuwe Stedelijk-directeur Rein Wolfs gaf een rondleiding door de vaste collectie van zijn museum. Het Westfries Museum presenteerde een online knipkunstworkshop ‘bloempotten knippen’. Somers: „De zingeving over de Tweede Wereldoorlog vertalen naar de actualiteit, het is altijd een moeizaam traject geweest.”

4 Oorlogsfoto’s

Somers was zelf nauw betrokken bij het project De Tweede Wereldoorlog in honderd foto’s. In opdracht van Platform WO2 deed het NIOD twee jaar geleden een oproep aan burgers en archiefmedewerkers: ga op zoek naar oorlogsfoto’s.

De zoektocht leverde honderden, veelal onbekende oorlogsbeelden op. Per provincie kozen burgers de vijftig meest aansprekende foto’s, en een andere burgerjury maakte een nationale selectie van honderd foto’s. het resultaat, aldus Somers: „Een visuele oorlogscanon.”

In het Neuköln Museum in Berlijn zag Somers hoe goed publieksparticipatie kan werken. Voor de permanente expositie 99 × Neukölln stuurden bewoners voorwerpen in die iets over de geschiedenis van het stadsdeel vertellen: een stempel, een helm, een beurtbalkje uit de allereerste supermarkt. Somers: „Voorwerpen met een geringe intrinsieke waarde. Maar door de geweldige vormgeving en uitleg is het een fascinerende en inhoudelijk interessante tentoonstelling.”

Dat de conservator bij publieksparticipatie een stapje terug zet, is een misverstand, besefte Somers in Berlijn. „Die expositie is zo geslaagd door de geweldige keuze en duiding.”

Aan de site van zijn fotoproject, in100fotos.nl, is af te zien dat flink is geïnvesteerd in uitleg over de gevonden foto’s. Neem de foto die in januari 1944 in een weiland bij Zwolle werd genomen van ene Harlan Mann, boordschutter van een neergestorte Amerikaanse bommenwerper. Ondersteund door twee mannen wordt de gewonde militair naar een nabijgelegen boerderij gebracht. Het bijschrift leest als het scenario van een speelfilm, en beschrijft nauwgezet het doel van de militaire missie en waarom het misging.

Een Amerikaanse bommenwerper stortte op 11 januari 1944 in Berkum bij Zwolle neer. Op de foto brengen omwonenden de gewonde boordschutter Harlan Mann naar een nabijgelegen boerderij.

Bron Historisch Centrum Overijssel/ Fotograaf Age Brouwer

Veertien tentoonstellingen van de gevonden foto’s zouden dezer dagen door de provincies toeren en in het Tweede Kamergebouw te zien zijn. In afwachting van betere tijden zijn de kant-en-klare exposities opgeslagen.

Somers is blij dat de televisiedocumentaire over het fotoproject wel gewoon op 4 mei direct na dodenherdenking te zien is. „Of die tentoonstellingen straks, op een later tijdstip, nog tot dezelfde betrokkenheid leiden, moeten we maar afwachten.”

De Tweede Wereldoorlog in honderd foto’s is op 4 mei te zien op NPO2 om 20.35 uur. Het gelijknamige boek verschijnt bij uitgeverij WBooks.

75 JAAR BEVRIJDING. Hoe vertel je 75 jaar na dato het verhaal van de Tweede Wereldoorlog – in musea, in de klas en in boeken? Wat herdenken we eigenlijk nog op 4 mei? En hoe wordt er teruggekeken op de bezetting in Duitsland en andere landen?