Opinie

Afweersysteem

Ellen Deckwitz

Een vriendin, die al jaren bezig is met promoveren, jubelde een maand geleden dat ze door de lockdown eindelijk geen excuus meer had om haar proefschrift nog te laten liggen, ze verwachtte dat ze voor de zomer klaar zou zijn. Toen ik haar gisteren vroeg of ze de eindversie al had ingeleverd begon ze „lalalala” te roepen en informeerde tussendoor of ik mijn grootse streekroman al af had waardoor we uiteindelijk tegen elkaar aan het lalala’en waren.

Aanvankelijk zag ook ik de quarantaine als een kans: om eindelijk mijn mailbox uit te mesten, de boekhouding te ordenen, te beginnen aan die Twentse familietetralogie, maar in de praktijk komt er veel minder uit mijn handen dan voorheen. Toen ik tegen mijn zus de psycholoog over mezelf klaagde, moest ze lachen.

„Al mijn andere patiënten hebben daar ook last van”, zei ze (hoezo ‘andere’ dacht ik), „terwijl die zelfwoede juist een goed afweermechanisme is. Zolang je boos wordt dat je niets gedaan krijgt, hoef je tenminste niet te erkennen dat we ons momenteel in een bijzonder ontregelende situatie bevinden die zoveel werkgeheugen inneemt dat het eigenlijk niet meer dan logisch is dat je apathisch voor je uit staart.”

Daar zat wat in. Hoewel we allemaal thuiszitten, hebben we het geestelijk wellicht drukker dan voorheen. Op de achtergrond zeurt die constante angst dat je je ouders misschien al voor het laatst hebt gezien, dat je baan op de tocht staat, dat afleidingen als uitgaan of vakantie voorgoed verleden tijd zijn.

Afgelopen week las ik de roman Jaag je ploeg over de botten van de doden van de Poolse schrijfster Olga Tokarczuk, waarin de lezer kennismaakt met Janina Duszejko, een wat excentrieke zestiger die een teruggetrokken bestaan leidt in de bossen en opeens betrokken raakt bij een reeks moorden. Tijdens het politieonderzoek verzucht ze dat men nooit de dader zal pakken: „Ik ben namelijk van mening dat de menselijke psyche is gemaakt om ons te beschermen tegen het zien van de waarheid… de psyche is ons afweersysteem: ze zorgt ervoor dat we nooit zullen bevatten wat ons omringt. Ze houdt zich voornamelijk bezig met het filteren van informatie, hoewel de capaciteiten van ons brein enorm zijn. Want die kennis zou te zwaar zijn om te dragen. Elk minuscuul deeltje van de wereld bestaat namelijk uit leed.”

En misschien is het daarom wel veel makkelijker om in dit soort bizarre tijden maar gewoon boos op je veronderstelde inactiviteit te zijn. Dan heb je tenminste een richtpunt voor je onmacht en hoef je niet stil te staan bij het grotere – en veel engere – geheel. En zo lig je wakker, weliswaar om de verkeerde redenen, maar in ieder geval nog in het bezit van een soort weerstand.

Ellen Deckwitz schrijft op deze plek een wisselcolumn met Marcel van Roosmalen.