De drie mannen die een Joden-transport naar Auschwitz probeerden te stoppen

Ook verschenen Redacteur Margot Poll signaleert welke boeken er ook nog zijn verschenen en kiest er steeds zes om kort te bespreken. Deze week: hoe een groepje journalisten een ‘grap’ uithaalde met de bezetter en waar de eerste parachutistes gedropt werden.

1. Delphine Horvilleur: Bespiegelingen over het vraagstuk van het antisemitisme

‘Als de jodenhaat geen enkele logica heeft, is het misschien nutteloos en immoreel om er een verklaring voor te zoeken, of de redenering van de haatdrager te analyseren. Dat is zinloos, maar je kunt je wel afvragen wát het nu precies is dat hij zo haat in een jood, en waar die haat voor staat.’ De feministische Parijse rabbijn Delphine Horvilleur zoekt in Bespiegelingen over het vraagstuk van het antisemitisme naar een antwoord door de vraag om te draaien: hoe stonden joden zelf in hun heilige teksten en joodse legenden tegenover die hoon? Wat zegt dat over het hedendaagse antisemitisme? Zeer scherpzinnig en heel direct („Nu vraag ik van het kwartet ‘jodenhaat’ de grootvader”) leidt zij ons door de geschiedenis van de rabbijnse literatuur.

Delphine Horvilleur: Bespiegelingen over het vraagstuk van het antisemitisme. Oorspr. titel Réflections sur la question antisémite. Vert. Corine Kisling. Arbeiderspers, 141 blz. €18,50

2. E. R. Ramzipoor: Vrije woorden

In Brussel werd in 1943 een groep verzetsmensen opgepakt die onder leiding van journalist Marc Aubrion een ondergrondse krant maakten. De SS verplicht hen een nazi-propaganda-editie van de collaborerende krant Le Soir samen te stellen. De krant zal eenmalig verschijnen en moet eruitzien als een gewone krant maar ‘de propagandabom’ moet vol staan met negatieve berichten over de geallieerden. Meedoen of de dood, is hun keuze. De roman Vrije woorden van de Amerikaanse schrijfster E.R. Ramzipoor is het op waarheid gebaseerde verhaal over wat er gebeurt als de groep besluit een satirische versie van die gevraagde nazi-krant te maken. Zij noemen hun krant Le Faux Soir met juist anti-nazi-stukken die hard om te lachen moeten zijn. Ze hebben 18 dagen de tijd om onder het oog van de vijand de krant in elkaar te zetten. Aubrion: ‘Laten we ons eerst richten op de productie, dan maken we ons daarna wel druk om distributie en dan executie.’ Het streven is vijftigduizend kranten op 9 november 1943. De toon is gezet.

E. R. Ramzipoor: Vrije woorden. Oorspr. titel The Ventriloquists. Vert. Lia Belt. De Fontein, 464 blz. € 12,99

3. Mark de Geest: Transport XX bestemming Auschwitz

De historisch roman Transport XX bestemming Auschwitz van de Belgische schrijver en filmregisseur Mark De Geest is het waargebeurde verhaal over Youra Livchitz, Robert Maistriau en Jean Franklemon. De mannen kennen elkaar van de middelbare school in Ukkel en besluiten het twintigste Joden-transport van Mechelen naar Auschwitz halt te houden om zoveel mogelijk Joden uit de wagons te bevrijden. Het officiële verzet vond de actie te gevaarlijk en zo staan ze met z’n drieën op 19 april 1943 bij Haacht in de berm met een stormlamp, een fles petroleum, gereedschap en één pistool de bewuste trein met aan boord 1.631 Joodse mannen, vrouwen en kinderen op de wachten. Dan verschijnt de locomotief, te vroeg lijkt het. Vantevoren heeft Youra zijn vrienden meegegeven: ‘wie een mensenleven redt, redt een heel volk’, aldus de Talmoed, voegde hij eraan toe.

Mark de Geest: Transport XX bestemming Auschwitz. Horizon, 270 blz. € 21,99

4. Sarah Rose: D-Day Girls

Zoals vele oorlogsromans is D-Day Girls van de Amerikaanse schrijfster en journalist Sarah Rose op waarheid gebaseerd. Churchill nam ook vrouwen aan bij de Britse geheime dienst SOE (Special Operations Executive). Negenendertig vrouwen lieten hun families en geliefden achter en kregen de opdracht ‘Europa in lichterlaaie’ te zetten. Rose vertelt het verhaal van drie van hen die als eersten per parachute werden gedropt in een weiland op 100 kilometer afstand van Parijs waar zij geheime netwerken moesten opzetten. Samen met die andere 36 vrouwen legden zij met hun spionage- en indrukwekkend sabotage-activiteiten de basis voor het succes van de D-Day-invasie: het begin van de bevrijding van West-Europa.

Sarah Rose: D-Day Girls. Oorspr. titel D-Day Girls. Vert. Gerrit-Jan van den Berg. Karakter, 463 blz. € 27,99

5.Abel de Jong: Had het anders gekund?

Heel betrokken beschrijft Abel de Jong in Had het anders gekund? het dramatisch verlopen leven van zijn Joodse vader Sally de Jong, de tweelingbroer van historicus Loe de Jong. Hun levens liepen vanaf de studietijd al uiteen, maar toen Loe in 1940 naar Engeland ging was de breuk definitief. Sally ging vrijwillig werken als arts in Westerbork (en was daarmee gevrijwaard van transport) maar moest later in Auschwitz de beruchte arts Mengele assisteren, wat hij weigerde. Toen Sally en zijn vrouw Liesje besloten te vluchten naar Zwitserland, werden hun kinderen Abel, de auteur, en Daan ondergebracht bij pleeggezinnen. Beide ouders overleefden de oorlog niet.

In het boek niet alleen de correspondentie tussen Sally en Liesje, maar ook het volledige document dat Sally schreef over alles wat hij wist over de Jodenvervolging in Nederland en over de situatie in Westerbork. Had het ook anders gekund? Natuurlijk, schrijf De Jong: ‘Het hele plan [om te vluchten – red.] had niet door mogen gaan. Sally en Liesje waren redelijk beschermd door hun registratie op de Calmeyer-lijst. Maar dit is wijsheid achteraf.’

Abel de Jong: Had het anders gekund? Van Praag, 276 blz. € 20

6. Liesbeth Hoeven en Astrid de Beer: Haar verhaal

Historica Astrid de Beer en cultuurwetenschapper Liesbeth Hoeven bestudeerden voor Haar verhaal 57 verhalen van vrouwen die actief zijn geweest in het verzet in Tilburg. Wie waren deze vrouwen? Werkten zij samen met (Tilburgse) studentes of vrouwen uit andere steden en waaruit bestonden hun verzetsdaden? Zo probeerde ook ‘Mia’ met de knokploeg in Nuland in 1943 een trein die van Kamp Vught naar Duitsland zou rijden, te laten ontsporen maar dat mislukte. Vele andere acties slaagden wél. De schrijfsters ambiëren met deze uitgave een geschiedschrijving die zich richt op mensen in plaats van op gebeurtenissen.

Liesbeth Hoeven en Astrid de Beer: Haar verhaal. Het verzet van Tilbugse vrouwen in de Tweede Wereldoorlog. Gianotten Printed Media, 218 blz. € 19,95