Voor gemeenten is het virus één kostenpost te veel

Geldnood gemeenten Waar de rijksoverheid de laatste jaren geld overhoudt, kampen gemeenten met grote tekorten. Nu komt daar de coronacrisis bij. „De crisis gaat een wissel trekken op mensen die al kwetsbaar waren. Die moeten wij bijstaan.”

Aantal financiële ‘risicogemeenten’ neemt toe

Aantal financiële ‘risicogemeenten’ neemt toe

Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

Er komt toch geen ijsbaan in Assen. In Tytsjerksteradiel verdwijnt een bibliotheek. Zwijndrecht snijdt in de uitgaven aan sport en cultuur. En in Middelburg worden, net als in het gros van de Nederlandse gemeenten, miljoenen bezuinigd op de maatschappelijke zorg. Al voor de coronacrisis moesten gemeenten schrapen om de begroting rond te krijgen – al deze bezuinigingen waren eind vorig jaar al gepland. Nu komt de coronacrisis er overheen, met teruglopende inkomsten en extra taken.

De rijksoverheid ging het de afgelopen jaren financieel voor de wind. Er was een begrotingsoverschot, de staatsschuld werd afgebouwd en er werd nagedacht over een investeringsfonds van tientallen miljarden. Hoe anders was dat voor gemeenten. Een fors deel kwam in de financiële problemen: de afgelopen jaren kregen gemeenten steeds meer taken van de nationale overheid, maar daar werden ze niet altijd volledig financieel voor ondersteund. Provincies, die toezicht houden op de gemeentelijke financiën, luidden vorig jaar al de noodklok: gemeenten krijgen met moeite de begroting sluitend, er moet meer geld bij.

NRC bekeek de financiële kengetallen van gemeenten, las alle toezichtsbrieven van de provincies – exclusief die van Noord-Holland, dat de analyses van de begrotingen nog niet heeft afgerond – en sprak met een tiental wethouders en woordvoerders over de financiële situatie in hun gemeente. Daaruit blijkt: een derde van de gemeenten kon voor begrotingsjaar 2020 de begroting niet sluitend krijgen – en dat was nog vóór de crisis uitbrak. Vrijwel alle andere gemeenten moeten bezuinigen of teren in op hun reserves . Daarnaast hebben gemeenten lokale belastingen en heffingen flink verhoogd.

Negen gemeenten konden ook geen sluitende meerjarenbegroting (tot en met 2023) overleggen en staan daarom onder preventief toezicht van de provincie. Elke uitgave moet dan worden goedgekeurd. Deze gemeenten werken aan een plan om het gat in de begroting te herstellen. Het gaat om de Zeeuwse gemeenten Borsele, Schouwen-Duiveland, Middelburg en Vlissingen, en de gemeenten Den Haag (waarvan het college was gevallen), Vlaardingen en Zwijndrecht (allen Zuid-Holland), Assen (Drenthe) en Haaksbergen (Overijssel).

Ook de overige gemeenten hebben moeite om rond te komen, blijkt uit de financiële kengetallen. Op landelijk niveau zijn zogenaamde ‘signaleringscategorieën’ vastgesteld. Die geven onder meer inzicht in hoeverre een gemeente aan haar financiële verplichtingen kan voldoen. Ruim een kwart van de gemeenten valt in de meest risicovolle categorie, slechts 15 procent in de minst risicovolle klasse.


Een maand aan coronamaatregelen brengt gemeenten dieper in de rode cijfers. Ondernemers die panden van de gemeente huren, vragen uitstel van betaling. Belastingen worden uitgesteld en wellicht ook afgesteld, verenigingen waar geen landelijke regelingen voor zijn worden door gemeenten overeind gehouden. „Een theater redden is óók behoud van banen”, aldus Mariska ten Heuw, wethouder Financiën in Hengelo (SP). De binnenstad is leeg, de toeristenbelastingen vallen weg en er zijn ook geen parkeerinkomsten. In Middelburg kostte alleen al de eerste drie weken van de strenge coronamaatregelen de gemeente een kwart miljoen aan parkeerinkomsten. De gemeente Zoetermeer schat dat de maatregelen tot 1 juni in totaal 5 miljoen euro gaan kosten. „Lastig, want ook voor de coronacrisis hadden we al een tekort”, stelt Marc Rosier, wethouder Financiën (VVD).

Andere gemeenten inventariseren de financiële gevolgen nog, maar ook zij maken zich zorgen. „Hoe kunnen wij dit dragen? Wij snijden dit jaar al 5,5 miljoen euro, daar kan niet meer bovenop”, zegt Mirjam Pauwels (VVD), wethouder Financiën van de gemeente Assen.

‘Geldnood gemeenten raakt vooral kwetsbare mensen’

Jan van Zanen, burgemeester van Utrecht en voorzitter van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), zei in een interview met NRC dat de gemeenten compensatie van het Rijk verwachten. „Het moet netjes en vriendelijk gebeuren. Niet met gezeur. Niet met eindeloze onderhandelingen. We moeten het comfort hebben dat de overheid straks ook gewoon over de brug komt.”

Onder gemeenten is al langer ergernis over de geldstroom uit Den Haag. Allereerst over het Gemeentefonds, waar gemeenten elk jaar een bedrag uit krijgen – hoeveel precies, varieert per jaar. Het bedrag is gekoppeld aan de uitgaven van de nationale overheid: gaan die omhoog, dan is de pot voor de gemeenten ook beter gevuld. Als halverwege het jaar blijkt dat het Rijk toch minder uitgeeft, wordt de bijdrage voor de gemeenten ook verlaagd.

Die methodiek maakt het lastig begroten, stellen gemeenten. Zo weten ze nu niet of de extra rijksuitgaven in verband met corona ook meetellen voor de berekening van het gemeentefonds. En omdat er moeilijke economische tijden aankomen, zien gemeenten de bui al hangen: als het kabinet gaat bezuinigen betekent dat ook een minder goed gevuld Gemeentefonds.

Lees ook: Gemeenten lijden door gebrek aan uitgaven Rijk

Sprokkelbedragen

Maar de grootste zorgen gaan uit naar de uitgaven op het sociaal domein, zoals de jeugdzorg, de schuldhulpverlening en de Wet maatschappelijke ondersteuning (WMO), die ondersteuning regelt voor ouderen zodat ze zo lang mogelijk thuis kunnen blijven wonen. Die regelingen werden in 2015 bij de gemeenten ondergebracht in de veronderstelling dat gemeenten ze efficiënter kunnen inrichten. Ze kregen daarom een kleiner budget dan voorafgaand aan decentralisatie beschikbaar werd gesteld. Zo gaat het voor de jeugdzorg om een bezuiniging van 15 procent.

Inmiddels neemt dat sociale beleid in veel gemeenten bijna de helft van de begroting in en kampen praktisch alle gemeenten met tekorten – ook gemeenten die hun huishoudboekje wel op orde hebben moeten deze uitgaven dekken met geld dat voor andere posten was bestemd. Zo moest de gemeente Tytsjerksteradiel een ton bezuinigen op de drie bibliotheken, waardoor er één moet sluiten. Wethouder van Financiën Tytsy Willemsma (Fryske Nasjonale Partij): „Zoiets raakt de samenleving hier in een plattelandsomgeving direct. De vrije ruimte in de gemeentelijk begroting is zeer beperkt. Het zijn verder sprokkelbedragen waar je naar moet kijken.”

Gemeenten willen meer grip krijgen op de instroom van met name de jeugdzorg en de WMO en zelf hun aanpak kiezen. Die kan per wijk verschillen, stelt wethouder Tycho Jansen (Financiën, ChristenUnie-SGP) van de gemeente Zwijndrecht. „In de ene wijk wil je de toegang tot jeugdzorg misschien wat beperken en daar investeren in het beter maken van een school, of jeugd die rondhangt op een andere manier begeleiden.” Gemeenten willen daarom barrières opwerpen, bijvoorbeeld via een eigen bijdrage voor de jeugdzorg, maar dat stuit op juridische bezwaren.

Voor de WMO is een vast abonnementstarief ingevoerd: een oudere die hulp in het huishouden krijgt, betaalt bijvoorbeeld 19 euro per maand. Dat tarief is te laag, vinden gemeenten, waardoor er meer ouderen dan nodig afkomen op de regeling. „Dat heeft een aanzuigende werking”, denkt wethouder Johan Aalberts (CDA) van Middelburg. Gemeenten mogen het tarief niet zelf verhogen of inkomensafhankelijk maken. Een fout in het systeem, volgens Aalberts. Hij vindt dat het Rijk moet kiezen: óf de gemeenten bepalen de spelregels, zodat ze controle kunnen krijgen over de instroom, óf het Rijk vergoedt alles aan de gemeenten.

Opzettelijk gat

De gemeente Zwijndrecht liet opzettelijk een gat vallen in de begroting voor het sociaal domein, uit protest tegen de opgelopen kosten. Het was een signaal aan het kabinet, stelt wethouder Jansen. Hij nam een post op in de begroting van 1,8 miljoen euro onder „nog te ontvangen van het Rijk”. De provincie ging niet akkoord met die post, waardoor Zwijndrecht onder preventief toezicht van de provincie kwam te staan. Jansen moet nu alsnog bezuinigen om de begroting sluitend te krijgen. Vorige week stemde de gemeenteraad met het herstelplan in dat de begroting alsnog sluitend maakt.

Maar de vraag is hoe houdbaar de nieuwe begroting is: Jansen verwacht dat de problemen in het sociaal domein door de coronacrisis alleen maar groter worden. „Na de zomer gaan we zien wat voor klappen er zijn gevallen onder kwetsbare gezinnen”, stelt hij. „De crisis gaat een wissel trekken op mensen die al kwetsbaar waren. Die moeten wij bijstaan in de jeugdzorg en bijstand.”

Lees ook: Hoe controledrift gemeenten het werken in de jeugdzorg bijna onmogelijk maakt

Het aantal kwetsbare ouderen zal ook toenemen, denkt wethouder Aalberts uit Middelburg. „En jongeren die op school begeleid werden en bijles kregen, kunnen daar ook niet terecht. Na de zomer moet blijken hoeveel daarvan bij jeugdzorg terechtkomen.” De oplopende kosten zijn niet houdbaar. „In het coronavocabulaire zou ik zeggen: flatten the curve, laat het niet verder oplopen.”

Ondertussen lopen er gesprekken tussen het Rijk en de gemeenten over compensatie. Over de zorgkosten tot 1 juni zijn afspraken gemaakt, maar over de rest van het jaar is nog geen duidelijkheid. Over de extra kosten van de coronacrisis moet nog worden gepraat. Het kabinet heeft met gemeenten afgesproken dat zij financieel gecompenseerd zullen worden. Uitgangspunt zou zijn dat gemeenten er niet op achteruitgaan, maar er zijn nog geen afspraken gemaakt over bedragen. Deze steunmaatregelen lossen de structurele tekorten in het sociaal domein niet op – daarover zijn nog geen afspraken gemaakt.