Foto Daniel Rutherford / Getty Images

Reportage

De illustere kustplaats waar Austen, Potter en Tolkien graag kwamen

Schatzoeken In de Zuid-Engelse badplaats Lyme Regis kun je met een emmertje en een loep op zoek naar fossielen. Net als Mary Anning dat twee eeuwen eerder deed – en passant ontdekte ze zo een ichthyosaurus en een pterosaurus.

Ze staan symbool voor de fossielen waarmee de Zuid-Engelse kustplaats wereldfaam heeft verworven. Jaarlijks komen hier zo’n 80.000 bezoekers hun geluk beproeven. Zodra het getij dat toelaat, gaan ze met emmer, loep en fototoestel de kiezelstranden op om te kijken of ze zelf de versteende, spiraalvormige inktvisschelpen kunnen vinden.

Chiquer vertier is er ook, in een van de Michelinsterrestaurants in de omgeving, of op de golfbaan. Al eeuwen is Lyme Regis een vakantieoord voor de Engelse jetset. In 1804 vereeuwigde Jane Austen de plaats in haar roman Persuasion – ze had ze er een vakantiehuisje aan het water. Ook de romantische kunstschilder William Turner kwam er in die periode vaak, en al in 1284 verleende Koning Edward I Lyme een koninklijke titel – vandaar het toevoegsel ‘Regis’, Latijn voor ‘van de koning’.

Maar hoe rijk en voornaam de toeristen ook waren, de inwoners van Lyme zelf waren in die tijd niet zo goed bedeeld. Sterker nog: de vrouw die, méér nog dan Jane Austen, vervlochten is met de geschiedenis van de badplaats, was straatarm. Mary Anning (1799-1847) begon al op haar elfde met het verkopen van zelfgevonden fossielen, samen met haar broer Joseph. Op die manier verdienden ze net genoeg om in leven te blijven na het overlijden van hun vader Richard. Juist in die periode raakte Lyme Regis in trek bij geologen en paleontologen. De kliffen rond de badplaats bevatten fossielen uit de Jura-periode, tussen de 200 en 145 miljoen jaar oud, en welgestelde wetenschappers waren erop gespitst nieuwe soorten te ontdekken. Doordat de kliffen van kalksteen langzaam erodeerden, waren er met regelmaat nieuwe fossielen op het strand te vinden.

Lyme Regis Foto Richard Austin

Reptiel op het strand

Tussen alle souvenirwinkels en hotels valt het Lyme Regis Museum, pal aan het strand, nauwelijks op. Veel bezoekers zijn er niet – de meeste toeristen eten een ijsje in de zon, of gaan naar binnen bij het nabijgelegen Dinosaurland.

Toch is dit oude, in 1901 gebouwde museum, minstens zo interessant. „Gebouwd op de plek waar de familie Anning vroeger woonde”, vertelt suppoost Stuart niet zonder trots. Hij gebaart richting de zee. „Bij laag water ging Mary Anning altijd het strand op. Het merendeel van de buit bestond uit ammonieten en belemnieten – versteende, pijlvormige inktvissen – maar soms zat er wat groters tussen.”

In 1811, een paar maanden na het overlijden van haar vader, ontdekte Mary op het strand het vrijwel complete skelet van een tot dan toe onbekend uitgestorven zeereptiel. Haar broer had maanden eerder de schedel al zien liggen, maar nu was het gehele fossiel door de golven schoongespoeld. De vondst werd ‘Ichthyosaurus’ gedoopt - Grieks voor ‘vis-hagedis’- en maakte Mary beroemd. „De tientallen jaren daarna raakte ze bevriend met diverse vooraanstaande paleontologen”, vertelt Stuart. „Maar ze bleef haar hele leven arm.” Onder haar eigen dorpsgenoten was Mary Anning vooral beroemd vanwege het feit dat ze als dreumes een blikseminslag had overleefd (die haar oppas fataal was geworden). Volgens sommigen had die inslag voor haar uitzonderlijke fossielenzoektalent gezorgd – vóór de inslag was ze volgens een bordje in het museum „een vrij traag, dommig kind” geweest.

Over de persoonlijke gevoelens van Anning is opvallend weinig bekend. Zat ze ermee dat ze arm was, dat alleen haar rijke vrienden faam verwierven? Had ze een relatie, of een geheime aanbidder? Het is allemaal ongewis. Paleontoloog Jelle Reumer omschrijft Anning in het boek Darwins Engelen als ‘fysiek sterk, tamelijk masculien van uiterlijk en geenszins beroerd om ergens haar mening over te ventileren’. Maar: ‘Tegelijkertijd komt Mary naar voren als een kwetsbare vrouw, die op het gebied van de liefde meermaals achter het net vist.’ Een van Annings vriendinnen speculeerde in haar dagboek dat Mary verliefd was op paleontoloog Henry de la Beche, maar vanwege het standsverschil zou er geen relatie kunnen ontstaan. De film Ammonite, die dit najaar in première gaat, gooit het over een andere boeg: daarin is Kate Winslet, die Mary Anning speelt, verwikkeld in een lesbische relatie.

Versteende keutels

In het museum voert een wenteltrap naar een bescheiden expositie over de vondsten van Mary Anning. „Mama! Ik zie poep!” roept een jongen van een jaar of zeven bij een van de vitrines. Achter glas liggen diverse versteende keutels, zogeheten ‘coprolieten’. Het was Anning die deze fossiele drollen ontdekte, en zag dat er soms graatjes en vissenschubben in zaten. Ze attendeerde een bevriende geoloog, William Buckland, op haar vondst, die vervolgens het eerste wetenschappelijke artikel over coprolieten publiceerde.

In houten laatjes zijn diverse tekeningen bewaard, en brieven die ze naar Buckland en andere bevriende paleontologen stuurde. Sommige daarvan zijn geschreven met miljoenen jaren oude inkt – Mary Anning en haar vriendin Elizabeth Philpot ontdekten dat sommige fossiele inktvissen die ze vonden nog intacte inktzakken hadden. Door daar wat water aan toe te voegen ontstond een bruinige vloeistof.

Een lokale gids speelt op het strand van Lyme Regis de rol van Mary Anning, die er het skelet van de ichthyosaurus ontdekte.
Foto Richard Austin
Fossiele ammonieten, gevonden op Monmouth Beach.
Foto Richard Austin
Fossiel van een kleine Ichthyosaurus, gevonden in Lyme Regis.
Foto Richard Austin

De ichthyosaurus was niet het enige indrukwekkende fossiel waarmee Mary Anning indruk maakte op paleontologen. Ze ontdekte ook als eerste een versteende plesiosaurus (een uitgestorven zeereptiel met een opvallend lange nek) en de eerste vrijwel complete pterosaurus (een vliegend reptiel) van Engeland. Toch werd ze nooit uitgenodigd om toe te treden tot de vermaarde Geological Society – daar waren destijds alleen mannen welkom. Pas toen die regels veranderen, in 1904, werd ze postuum benoemd tot erelid.

Anning was toen al ruim een halve eeuw overleden, op 47-jarige leeftijd, aan borstkanker. Op haar graf, pal naast de St Michael’s Church, ligt een aanzienlijk hoopje stenen. In de meeste is een ammoniet te herkennen. ‘Rest In Peace Mary’ heeft iemand op een briefje geschreven.

Nog geen 500 meter verderop is het inmiddels laag water, en smeren de fossielenzoekers zich in met zonnebrandcrème. Eén van hen, Giorgio, een gepensioneerde, in Engeland wonende Italiaan, heeft zelfs een hoofdlamp bij zich. „Om ook in het donker te kunnen doorzoeken. Als je eenmaal bezig bent wil je niet meer ophouden. Het voelt als schatzoeken. Natuurlijk, het zijn maar stenen. Maar voor mij zijn fossielen waardevoller dan goud.”

NRC bezocht Lyme Regis in februari, vóór de corona-maatregelen van kracht werden. De première van de film Ammonite staat gepland voor komend najaar. Het jaarlijkse Lyme Regis Fossil Festival, dat normaal in mei plaatsvindt, is vanwege de coronacrisis uitgesteld tot het weekend van 24 en 25 oktober.