De grootste crisis van de vorige eeuw

Zap Op Canvas is de reeks Kinderen van de Holocaust te zien. Wat vooral opvalt: hoe endemisch het antisemitisme was in Europa. ‘Wir haben es nicht gewusst?’ De beelden spreken voor zich, net als de verhalen van de ooggetuigen.

David Wagman vertelt in 'Kinderen van de Holocaust'.

Wanneer we het hebben over de grootste crisis sinds de oorlog, waar hebben we het dan eigenlijk over? Gelukkig hebben we sinds deze week het NOS Bevrijdingsjournaal april/mei 1945, gepresenteerd door Herman van der Zandt, dat een goed beeld geeft van Nederlands grootste crisis in de vorige eeuw. Tot en met 9 mei worden kijkers in deze anachronistische journaals meegenomen in de laatste dagen van de oorlog.

Zo stond correspondent Tanja Braun op 28 april in een weiland bij Den Haag, waar in 1945 een geallieerde voedseldropping verwacht werd. Want „de winter mag wel voorbij zijn, de honger nog lang niet”. Zo stierven in een stad als Rotterdam in een week 400 mensen van de honger. Behalve voedselschaarste is er ook geen brandstof, en bij gebrek aan bomen worden nu ook tuinhekken en kozijnen in stukken gezaagd. Intussen is de gulden niks meer waard en zijn mensen toegewezen op ruilhandel.

Elders kon het altijd erger. Correspondent Wouter Zwart is virtueel in Buchenwald, Midden-Duitsland, waar de Amerikanen twee weken eerder het concentratiekamp aldaar bevrijdden. Die troffen daar duizenden uitgeputte en uitgemergelde gevangenen. Inwoners van een dorp nabij Weimar werden ‘uitgenodigd’ om de plaats te bezoeken. Het zijn de bekende zwart-witbeelden van onberispelijk geklede Duitsers die op een mooie lentedag vrolijk door het bos wandelen, totdat de stemming omslaat bij het zien van de horror van het nationaalsocialisme. Het moment dat de uitdrukking ‘wir haben es nicht gewusst’ voor het eerst opgeld deed.

Ook bij onze zuiderburen staat de komende periode de oorlog centraal. Canvas zond de eerste aflevering van Kinderen van de Holocaust uit. Twaalf getuigen vertellen over het leed dat henzelf en hun familie is aangedaan tijdens de Shoah en over de diepe wonden die de oorlog heeft geslagen.

Het zijn indringende verhalen die door de ooggetuigen verteld worden. Eva Fastag, in 1917 geboren in Warschau, fysiek fragiel maar scherp van geest, vertelt over hoe haar familie het geweld in Oost-Europa ontvluchtte en in België terechtkwam. Net als de vader van David Wagman (1931), die zelf geen pogrom had meegemaakt maar wel vrienden had die van dichtbij zagen hoe Poolse autoriteiten de geweldsuitbarstingen oogluikend lieten gebeuren. Wagman: „Een paar Joden minder of meer had eigenlijk weinig belang.”

Tijd om Polen te verlaten dus, met België als toevluchtsoord. En al waren de meeste Joodse nieuwkomers straatarm en ongeschoold, in Antwerpen, Brussel en Luik ontstonden levendige Joodse gemeenschappen.

Daar komt verandering in wanneer Hitler in Duitsland aan de macht komt en Duitse Joden naar buurlanden proberen te vluchten. Europese landen, onder andere België, besluiten de grenzen te sluiten, bang voor een aanzuigend effect (klinkt akelig bekend). Maar volgens Wagman was de angst onder Joden overal in Europa voelbaar, en in België stonden de nazi-sympathisanten te trappelen. Duitsland was het voorland, aldus Wagman. „De teksten waren klaar, ze moesten slechts vertaald worden.”

Want wat vooral uit de aflevering blijkt is hoe endemisch het antisemitisme in Europa was. Joden die in Noord-Frankrijk hun heil zochten werden in een interneringskamp gevangengehouden – door de Fransen. Of het geweld tegen Joden in Vlaanderen, zoals na de vertoning van De Eeuwige Jood in een Antwerpse bioscoop in 1941, toen synagoges geplunderd en vernield werden. Een menigte keek toe, maar deed niks. Wir haben es nicht gewusst? De beelden spreken voor zich, net als de verhalen van de ooggetuigen.

Correctie (30 april 2020): In een eerder versie stond ‘nabijgelegen dorp Weimar’. Bedoeld werd: een dorp nabij Weimar.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.