Analyse

Cocktail van corona en corruptie maakt politiek lot van Bolsonaro onzeker

Braziliaanse politiek De problemen van de Braziliaanse president stapelen zich op: wordt hij afgezet, gecoupt door het leger of overleeft hij deze crisis?

De Braziliaanse president Jair Bolsonaro na het ontslag van minister Moro.
De Braziliaanse president Jair Bolsonaro na het ontslag van minister Moro. Foto Eraldo Peres/AP

De snel escalerende politieke en strafrechtelijke problemen van de Braziliaanse president Jair Bolsonaro hebben de afgelopen dagen de ernstige corona-uitbraak in het land van de voorpagina’s verdrongen. De politieke crisissfeer rond de rechts-populistische president is zo sterk dat het serieus de vraag is of hij zal worden afgezet – via een impeachmentprocedure dan wel via een militaire coup.

Maandag deelde het Hooggerechtshof een nieuwe klap uit aan de president, toen het toestemming gaf om een onderzoek in te stellen naar Bolsonaro en diens pogingen tot inmenging bij de Federale Politie (FP). Vorige week ontsloeg de president de directeur van deze machtige recherche. Het hof heeft de politie zestig dagen de tijd gegeven om de aantijgingen tegen Bolsonaro te onderzoeken.

Uit protest over dit ingrijpen bij de FP stapte vrijdag de zeer populaire 'superminister' Sérgio Moro (Justitie en Veiligheid) op. Volgens Moro wilde Bolsonaro een directeur die hij „persoonlijk kent en even kan bellen en die hem inzage geeft in documenten en onderzoeken”. In het avondjournaal toonde Moro appberichten van Bolsonaro die dit zouden bewijzen.

Lees ook: In de regering van Bolsonaro blijven vrijwel alleen militairen over

Bolsonaro zou deze controle nastreven omdat de FP onderzoek doet naar twee van zijn zonen, beiden politici. Ook lopen er onderzoeken naar enkele van zijn partijgenoten en prominente medestanders in het Congres.

Het strafrechtelijk vooronderzoek tegen de president komt op een moment van oplopende spanningen binnen de regering. In een week tijd vertrokken er twee belangrijke ministers. Die van Volksgezondheid werd door Bolsonaro ontslagen vanwege de strenge anticoronamaatregelen die hij invoerde, terwijl de president juist een versoepeling van de regels wil en het virus slechts een ‘griepje’ noemt.

Het opstappen van justitieminister Moro is nog veel riskanter voor de president. Als voormalig onderzoeksrechter in het grote corruptieschandaal ‘Lava Jato’ (Wasstraat) gold hij voor Brazilianen als hun ultieme anticorruptiestrijder. Bolsonaro vroeg hem juist in zijn kabinet als belofte om af te rekenen met corrupte politici.

Als nieuwe politiebaas benoemde Bolsonaro een vriend van de familie

Uit een peiling bleek dit weekend dat een meerderheid van de Brazilianen (54 procent) nu vóór afzetting van Bolsonaro is. Er liggen inmiddels dertig verzoeken hiertoe op het bureau van Congresvoorzitter Rodrigo Maia. Het is aan hem om te bepalen of er genoeg grond is om een impeachmentprocedure op te starten. Maia heeft eerder gezegd te willen wachten, omdat de coronacrisis voorrang heeft.

Opvallend is het meest recente impeachmentverzoek, afkomstig van Movimento Brasil Livre (MBL). Dit is een jonge rechts-conservatieve beweging die Bolsonaro eerder mede in het zadel hielp en een drijvende kracht was achter het brede maatschappelijk protest tegen de toenmalige linkse president Dilma Rousseff. Zij werd in 2016 afgezet.

De rechtse groep beschuldigt Bolsonaro van verkiezingsfraude, omdat „we al een tijdje zien dat Bolsonaro zich niet hard maakt tegen corruptie, zoals hij beloofde. Hij is juist vooral bezig om zijn eigen corrupte familieleden en politieke medestanders te beschermen”.

Dat Bolsonaro vooral zijn zonen en medestanders wil beschermen, blijkt ook uit de benoeming maandag van de nieuwe directeur van de FP. Dat is Alexandre Ramagem, een persoonlijke vriend van de familie. Op foto’s die circuleren staat hij vriendschappelijk op een oudejaarsfeestje met een van Bolsonaro’s zonen, die onderzocht wordt door dezelfde politiedienst die Ramagem gaat leiden.

In Bolsonaro’s kabinet blijven er met het vertrek van Moro en Mandetta vooral militairen over, en een handjevol evangelisch-christelijke ideologen. Mocht Bolsonaro dit jaar nog worden afgezet door het Congres dan neemt vicepresident Hamilton Mourão – een oud-legergeneraal – de macht over. Dat zou de macht van de militairen in Brazilië, dat tussen 1964 en 1985 een militaire dictatuur kende, verder verankeren. In Braziliaanse media wordt ook een coup niet uitgesloten. Als Bolsonaro na de jaarwisseling zou worden afgezet, volgen er automatisch nieuwe verkiezingen.

Tegelijkertijd kan er niet massaal betoogd worden en houdt Bolsonaro een sterke vaste aanhang. Dus hoewel de president nu door corona en corruptie veel populariteit kwijtraakt, is hij volgens politiek analist Oliver Stuenkel niet uitgespeeld. „Hij weet steeds tussen de diverse groepen in zijn kabinet te manoeuvreren en hen via verdeel-en-heers tegen elkaar uit te spelen en zelf te overleven. Als het hem lukt de economische schade van het coronavirus te beperken, heeft hij overlevingskansen.”