Meisje met de parel blijkt toch wimpers te hebben

Onderzoek Het Mauritshuis in Den Haag presenteert de resultaten van een groot onderzoek naar Vermeers beroemde schilderij ‘Meisje met de parel’. Ze had wimpers en stond voor een groen gordijn.

Johannes Vermeer, Meisje met de parel, c. 1665. (detailfoto) Collectie Mauritshuis Den Haag. Foto Mauritshuis Den Haag

Johannes Vermeer, Meisje met de parel, c. 1665. (detailfoto) Collectie Mauritshuis Den Haag.

Foto Mauritshuis Den Haag

Wie het meisje met de parel is, op het beroemde schilderij van Johannes Vermeer, is nog steeds niet duidelijk. Maar na een uitvoerig onderzoek naar het schilderij uit 1665 zijn onderzoekers van het Mauritshuis wel dichter bij haar gekomen, zegt directeur Martine Gosselink, dinsdagochtend in een online presentatie van de onderzoeksresultaten. „Ze geeft het geheim van haar identiteit niet prijs, maar we hebben haar wel beter leren kennen.”

Lees ook: Meisje met de parel krijgt haar onderzoek op zaal

In 2018 begon het Mauritshuis met een uitvoerig onderzoek naar Het meisje met de parel. Op zaal werd het schilderij twee weken lang grondig onderzocht met hightech scanners en microscopen door een multidisciplinair team van wetenschappers. Het schilderij was voor het laatst in 1994 gerestaureerd en nog in goede staat, maar omdat de onderzoekstechnieken in 25 jaar sterk verbeterd zijn, wilde het museum het schilderij toch opnieuw onder de loep nemen.

Groen gordijn

Een van de verrassendste ontdekkingen is dat de achtergrond van het Meisje niet zomaar een lege donkere ruimte is. Vermeer schilderde haar voor een groen gordijn, dat in de loop der eeuwen vervaagde door het ontkleuren van de groene verf. Met de nieuwe technieken zijn diagonalen en kleurverschillen naar boven gekomen die wijzen op geplooide stof. Eenzelfde soort donkergroen gordijn is op andere schilderijen van Vermeer op de voorgrond te zien.

Door het scannen met macro-röntgenfluorescentie ontdekte het onderzoeksteam verder dat het meisje wimpers had die met het blote oog nooit te zien waren. Kunsthistorici dachten altijd dat ze geen wenkbrauwen of wimpers had. Nu werden onder de digitale microscoop wel degelijk kleine haartjes rond beide ogen waargenomen, die in de loop der eeuwen eveneens zijn verdwenen.

Links: 3D digitale microfoto van het rechteroog van het Meisje: 140x vergroting. Rechts: De macro-röntgenfluorescentie laat zien dat Vermeer wimpers heeft geschilderd met een bruine verf. De punt van de wimper is nauwelijks zichtbaar tegen de verkleurde donkere achtergrond. [Annelies van Loon: Mauritshuis/Rijksmuseum] Foto’s Mauritshuis Den Haag

Van Vermeer zijn geen voorstudies of tekeningen bewaard gebleven. „Er is heel weinig bekend over zijn jeugd, zijn atelier of hoe hij heeft leren schilderen”, zegt restaurator en onderzoeksleider Abbie Vandivere. „De beste manier om een beter beeld van de kunstenaar en zijn werkwijze te krijgen is door het doek, de pigmenten, olieverf en andere materialen te onderzoeken.”

Kwasthaartjes van Vermeer

Dankzij infraroodbeelden werden brede, krachtige penseelstreken zichtbaar in de onderlaag van het schilderij, waarmee de kunstenaar de schaduwpartijen opzette. Met dunne zwarte lijnen schilderde Vermeer de contouren van het meisje. Tijdens het schilderen, zo ontdekten de onderzoekers, bracht Vermeer wijzigingen aan in de compositie: de positie van het oor, de bovenkant van de hoofddoek en de achterkant van haar hals werden veranderd. De schilder werkte zeer systematisch van de achtergrond naar de voorgrond: na het opzetten van de groenige achtergrond en het gezicht van het meisje, schilderde hij achtereenvolgens haar gele jas, witte kraag, hoofddoek en parel. Als laatste signeerde Vermeer zijn kunstwerk linksboven met IVMeer. In de verf zijn hier en daar fijne haartjes van Vermeers kwast achtergebleven.

Het onderzoek naar ‘Meisje met de parel’ vond plaats op zaal in het Mauritshuis in Den Haag. Foto Emilien Leonhardt

De ingrediënten voor de kleuren kwamen vanuit de hele wereld. „Dankzij de internationale handelsbetrekkingen van de VOC en de WIC kon Vermeer die pigmenten gewoon in zijn thuisstad Delft kopen”, vertelt Vandivere. Ze ontdekte dat de parel geschilderd is met loodwit dat uit de Peak District regio in Engeland kwam. En de rode lippen van het meisje zijn gemaakt van poeder van gemalen insecten die in Mexico en Zuid-Amerika leven op cactussen.

Duurder dan goud

Opmerkelijk is het overvloedige gebruik door Vermeer van ultramarijn van zeer hoge kwaliteit in de hoofddoek en de jas. Gemaakt van de Afghaanse steen lapis lazuli was de vervaardiging van natuurlijk ultramarijn bewerkelijk en duur: de stof was in de zeventiende eeuw zelfs kostbaarder dan goud. Volgens het onderzoeksteam is de steen mogelijk eerst verhit bij hoge temperatuur, waardoor deze makkelijker vermalen kon worden en een meer intens blauwe kleur opleverde.

„We zijn met ons project dichter bij Vermeer en het Meisje gekomen dan ooit tevoren”, aldus restaurator Abbie Vandivere. „De mogelijkheid om de terabytes aan data uit de verschillende technische onderzoeken met elkaar te kunnen vergelijken, leverde veel meer op dan wanneer slechts een van de technologieën zou zijn gebruikt. Het schilderij is een persoonlijker afbeelding dan we dachten.”

Maar wie het meisje is, blijft nog steeds een mysterie.