Dwangmatig nieuws volgen om houvast te vinden

ZWAAR Mediagebruik Hoe meer besmettingen, hoe intenser naar informatie werd gezocht. Bekomen van de schrik proberen sommige nieuwsjunks nu te matigen. „Corona zat in mijn hoofd. Als je niet oppast, draai je door.”
Illustratie Pepijn Barnard

Daphne Noordervliet (48) is opgeleid tot orthopedagoog, maar gedroeg zich ineens als een microbioloog. Het was eind maart, heel Nederland zat al twee weken in quarantaine, en na een dag gevuld met twee banen en drie kinderen, kletsten zij en haar man nog wat na in bed. „Ik had weer eens iets zitten lezen, iets over dat het virus in het lichaam blijft sluimeren als je geen symptomen meer hebt”, zegt Daphne Noordervliet aan de telefoon. „Ik was hem daarover aan het vertellen alsof ik microbiologie gestudeerd had”, lacht ze. „Als feiten bracht ik het!”

Haar man pakte zijn eigen laptop erbij. „Wat jij zegt is helemaal niet waar”, zei hij, „kijk maar, dit artikel beweert het tegendeel.” Noordervliet werd „helemaal gek”. Al weken probeerde ze haar angst voor het virus te beteugelen door er zo veel mogelijk over te lezen en te kijken, maar nu wist ze niet meer of ze de kennis die ze had opgedaan kon vertrouwen. Razende adrenaline, hartkloppingen, een goede nacht werd het niet.

Mensen als Daphne Noordervliet zijn deze weken eerder regel dan uitzondering. Hoe groter de dreiging, hoe hoger het besmettingsgetal, hoe dwangmatiger naar informatie wordt gezocht. Zeker nu het gaat over een virus dat ons allen treft.

Hoe vaak was Noordervliet de afgelopen weken met het nieuws bezig? „Eerlijk? Elke twee uur zocht ik weer wat op, soms op de NOS, soms op de site van het RIVM, alles wat ik kon vinden. En dan kon ik me er makkelijk een uur in verliezen.”

Ook de dagen van Jorrit Godeke (42) uit Groningen bestonden grotendeels uit het speuren naar nieuws. Hij verruilde zijn hobby’s – gamen en elektronische muziek maken – voor het liveblog van de NOS. „Het is nogal een grote crisis en er was weinig over bekend”, zegt hij. „Mensen verdrinken in hun eigen longvocht, dat is geen gewone griep.”

Eric, een vijftigplusser uit de buurt van Groningen, bracht alleen al op Twitter dagelijks vijf uur tussen corona-deskundigen door. Mimount, een vijfenveertig jarige moeder uit Amsterdam, hield iedere dag om twee uur ‘s middags haar adem in als het RIVM het aantal doden en besmettingen publiceerde. Voor het complete plaatje bleef ze op tot na middernacht. „De cijfers uit Azië komen als laatste binnen.”

Waarom verliezen mensen zich in het nieuws? Hoe kan het dat hun dagelijks leven stokt onder de berichtenstroom?

‘Ze lachten mij uit’

Mimount volgde voorheen nooit structureel het nieuws. Ze heeft geen krantenabonnement, ze kijkt niet naar het NOS Journaal. Maar toen zij in januari filmpjes uit China zag, met huilende artsen en dichtgetimmerde appartementencomplexen, veranderde dat. Mimount kampt met een schildklieraandoening en een aangeboren hartafwijking, haar dochter heeft astma, en ze is mantelzorger van haar hoogbejaarde moeder. Een Britse gepensioneerde arts met een Youtubekanaal wees Mimount begin februari al op het belang van handen wassen en afstand houden. Ze bestelde een voorraad FFP3-mondkapjes toen die nog gewoon verkrijgbaar waren. Haar familie adviseerde ze hetzelfde te doen. „Ze lachten mij uit.”

Het was, aldus Mimount, de som van haar eigen angst en het gebrek aan besef bij de rest, dat de informatiehonger aanwakkerde. „Ik vond het beangstigend dat zo weinig mensen wisten wat er gebeurde.”

Die motivatie geeft iedere zware mediagebruiker die we het vroegen. Zij zagen het virus als een lawine deze kant oprollen, en zochten al vroeg houvast. Een vriendin van Daphne kwam in januari terug uit China en verbaasde zich over het geloof in onaantastbaarheid dat Nederlanders leken te hebben. Ze stak Daphne aan met haar zorgen. „Het was alsof ik op de zaken vooruit liep, maar anderen het niet serieus namen.”

De informatie neemt de snelle weg door het brein, en snijdt hogere cognitieve processen af

Hoogleraar mediapsychologie Elly Konijn aan de Vrije Universiteit Amsterdam, herkent dat gedrag uit de onderzoeken die zij deed. „Angst en onzekerheid ervaren we als verlies van controle.” En onder mensen tekenen zich dan grofweg twee reacties af. „Er is een groep die erop af gaat, die alles wil weten om zo de angst te beheersen. Terwijl anderen zich juist terugtrekken in hun holletje.” Mediapsycholoog Konijn zag het in haar eigen omgeving gebeuren: een jonge vrouw die ’s nachts wakker werd met warme voeten en vervolgens uren aan het googelen was of dat een symptoom van corona was, maar de onzekerheid en angst namen alleen maar toe door alle enge ziektes die ze tegenkwam. Konijn: „Het illustreert hoe onzekerheid je tot overmatige nieuwsconsumptie drijft.”

Uit breinonderzoek blijkt ook, zegt Konijn, dat er op zo’n ‘emotioneel’ moment minder tijd is om te reflecteren en relativeren. De informatie neemt de snelle weg door het brein, er is geen ruimte voor hogere cognitieve processen. Angstige mensen, zegt Konijn, kunnen minder goed feit en fictie onderscheiden.

Illustratie Pepijn Barnard

De Wereldgezondheidsorganisatie waarschuwt ervoor dat we behalve met een pandemie, te maken hebben met een ‘infodemic’ die ons welzijn beïnvloedt: een stortvloed aan informatie over het virus waarin het moeilijk is om betrouwbare en zinnige informatie te vinden.

Mimount zoekt niet alleen houvast, haar indruk is dat ze dankzij haar nieuwshonger controle terugwint. „Je moet de feiten kennen, om de juiste voorzorgsmaatregelen te nemen.” Zo besloot ze, op grond van Italiaanse berichtgeving, de ingehuurde thuiszorg voor haar moeder al begin maart stop te zetten. De boodschappen die ze langsbrengt neemt ze met chloordoekjes af. Groenten en fruit gaan in een badje met azijn. Was Mimount afwachtend en onwetend gebleven, daarover is ze stellig, „dan was de kans groot dat mijn moeder nu ziek was geweest.”

Ook Eric gaat ervan uit dat het volgen van de actualiteit zijn gezondheid ten goede komt. Als hij zich in de massa begeeft positioneert hij zich zo dat de wind niet zijn kant op staat. „Ik las dat aerosolen (neveldeeltjes) wel drie meter kunnen overbruggen. Daarom ga ik zo staan dat ze niet mijn kant opwaaien.”

De berichtgeving, zegt Eric, helpt hem niet alleen nu juist te handelen, hij volgt de actualiteit ook voor de toekomst. „Corona is een zoönose”, leerde hij, een infectieziekte die van dier op mens kan overgaan. „Dan vraag ik me af: moeten we die intensieve veehouderij wel willen?”

Samen nieuws ‘verteren’

Niet alleen stijgt bij veel mensen het mediagebruik deze dagen, het verandert ook. Myrne Stol (36) uit Den Haag modereert CoronaVirus Nederland (ruim zesduizend leden), waar het doel is om elkaar te „helpen de coronacrisis te begrijpen”. Op deze Facebookpagina „verteren” we samen het nieuws, zegt Stol.

Er zijn zeker tien Nederlandse Facebook-groepen van 5.000 tot wel 50.000 leden bijgekomen waarin mensen coronanieuws bespreken. Op CoronaVirus Nederland duiden de moderatoren berichten uit de media. „Ik ben een beetje een amateurfactchecker geworden”, zegt Stol. „Ik probeer bronnen bij claims te vinden, omdat ik het idee heb dat er teveel in het wilde weg wordt gezegd.”

Net als veel andere Nederlanders is Jorrit Godeke zijn tijdelijke „nieuwsobsessie” inmiddels te boven aan het komen. Hij is weer begonnen met gamen en muziek maken. „De eerste zes weken was ik er continu mee bezig. Maar nu probeer ik mijn nieuwsmomenten te beperken tot één of twee uur per dag.”

Eric besloot vorige week ineens dat het anders moest. Hij zag zijn tuin, en realiseerde zich hoe weinig hij daar gezeten had. „Corona zat te veel in mijn hoofd. Als je niet oppast, draai je door.”

Na die avond waarop Daphne Noordervliet zich een microbioloog waande, ging ze abrupt op mediadieet. „Dat nieuws helpt me niet, ik word er depressief van.” Een halfuurtje nieuws bij de ochtendkoffie en ‘s avonds ook nog even, maar na acht uur helemaal niets meer. Wel is ze een digitaal platform gestart, Planet First, waar mensen maatschappelijke voorstellen kunnen doen om het leven in crisistijd makkelijker te maken. „Weg met de negativiteit.”

„Het is gek en beangstigend hoe snel je aan die dagelijkse updates went”, zegt Mimount. „Bij de eerste dode was het vreselijk spannend, net als toen we over de honderd heengingen.” Maar inmiddels wacht Mimount niet meer tot middernacht. Zij slaapt als China met nieuwe cijfers komt. „Het angstige gevoel van die allereerste dagen vlakt af.”