De WHO zit in de tang van Trump: ‘wie betaalt die bepaalt’

Wereldgezondheidsorganisatie President Trump wil de Amerikaanse bijdrage aan de WHO bevriezen omdat die zich zou hebben laten ringeloren door „Chinese desinformatie over het virus”. De WHO moet zich op het ergste voorbereiden.

Tedros Adhanom Ghebreyesus, directeur-generaal van de WHO, tijdens een bezoek aan de Chinese president Xi Jinping (rechts), afgelopen januari.
Tedros Adhanom Ghebreyesus, directeur-generaal van de WHO, tijdens een bezoek aan de Chinese president Xi Jinping (rechts), afgelopen januari. Foto Naohiko Hatta / EPA

De Wereldgezondheidsorganisatie in Genève kreeg laatst post uit Washington: een lijst kritische vragen over de rol van de organisatie tijdens de coronacrisis in China. Afzender: de Amerikaanse Senaat. De status van de vragenlijst is minder helder. Doet de Senaat, waar Republikeinen de meerderheid vormen, op eigen houtje een evaluatie bij de WHO? Of is dit dé befaamde evaluatie die president Donald Trump begin april aankondigde, toen hij de Amerikaanse financiële bijdragen aan de WHO bevroor, tot er een onderzoek kwam dat moet vaststellen of de WHO zich in januari heeft laten ringeloren door „Chinese desinformatie over het virus”?

En dit is niet de enige onzekerheid die ze bij de WHO hebben. Alles is momenteel onduidelijk over Trumps aankondiging. Gaat Amerika, de grootste geldschieter van de WHO, echt betalingen stopzetten? En zo ja, welke? Pas komend najaar moet Washington weer geld overmaken. De WHO voelt het nog niet echt. Maar de onzekerheid vreet, want de organisatie zit middenin de grootste mondiale gezondheidscrisis sinds de Spaanse griep in 1918. Alle zeilen moeten bijgezet. Dat vergt vooruitkijken. Moet de WHO alternatieve donoren zoeken? Wie kan of wil er in het gat springen?

„Het enige wat zeker is”, zegt politicoloog Ilona Kickbusch, volksgezondheidsexpert en adjunct-hoogleraar aan het Graduate Institute in Genève (een denktank), „is dat de WHO speelbal is geworden van geopolitieke rivaliteit tussen de VS en China. Voor een organisatie die het van technische expertise moet hebben, is het nu op eieren lopen. Elk woord kan verkeerd worden uitgelegd.”

Verplichte contributie

De 194 lidstaten van de WHO betalen verplichte contributie, en daar bovenop vrijwillige bijdragen. De contributie wordt volgens de VN-verdeelsleutel bepaald, op grond van bbp en bevolkingsomvang. Wie niet betaalt, verliest volgens de WHO-spelregels, die door de lidstaten zijn opgesteld, zijn stemrecht. Er is al jaren gedoe over deze contributie: de VS betalen 22 procent, China maar 8 procent.

De vrijwillige bijdragen zijn betalingen van diverse overheidsorganisaties, zoals in Amerika USAID of het ministerie van Gezondheid, aan speciale WHO-programma’s. Amerikaanse vrijwillige bijdragen zijn veel hoger dan de contributie. Ze gaan vooral naar poliobestrijding en de ontwikkeling van vaccins. Of Trump de contributie én de vrijwillige bijdragen wil stoppen, is onduidelijk. Of hij dat kán, evenmin. Het Congres moet begrotingsbesluiten goedkeuren, en de Democraten, die de meerderheid hebben in het Huis van Afgevaardigden, kunnen de voet dwarszetten. Trump kan noodprocedures inzetten, maar die geven hem geen volmacht. In 2019 betaalden de VS, vanuit diverse potjes, 553 miljoen dollar aan de WHO.

De VS betalen altijd aan het eind van het jaar. Zo houden ze de WHO bij het nekvel

Bij de WHO geldt, zoals bij alle VN-organisaties, dat ‘wie betaalt, die bepaalt’. De Amerikanen zijn er altijd dominant geweest. Een van de naaste medewerkers van directeur-generaal Tedros Adhanom Ghebreyesus is de Amerikaanse arts Maria Van Kerkhove, die vaak journalisten bijpraat. Bij de afdeling Emergencies, waaronder de coronabestrijding valt, werken tientallen Amerikanen. De regering-Bush stuurde vaak een man met gele woestijnschoenen naar Genève, Bill Steiger, die moest zorgen dat de WHO zich niet met zaken als geboortebeperking inliet. Steiger vlooide zelfs teksten na voor publicatie.

Financiële bijdragen uit Washington hebben altijd als zwaard van Damocles boven de onderhandelingstafel gehangen. Ook toen de WHO een paar jaar geleden richtlijnen opstelde over de impact van suiker op de gezondheid, gingen de Amerikanen er (voortgestuwd door de machtige suikerindustrie) met gestrekt been in. Elke Amerikaanse president legt andere accenten. De WHO voelt de machtswisselingen meteen. Bill Clinton steunde tabakscontrole en anti-rookcampagnes. Zijn opvolger George W. Bush steunde de tabaksindustrie en trok die steun dus weer in.

„Politieke spanning is er altijd”, zegt Kickbusch, een oudgediende bij de WHO die de suikerepisode van dichtbij meemaakte. „Het impliciete of expliciete financiële dreigement ook.”

China sprong meteen in het gat

Veel landen betalen aan het begin van het jaar. Zo kan de WHO zijn programma’s uitvoeren. De VS betalen altijd aan het eind van het jaar. Zo houden ze de WHO bij het nekvel. Met vaste contributies loopt Washington zelfs twee jaar achter: 2019 en 2020 staan nog open. Of dit betekent dat Trump zijn dreigement met terugwerkende kracht wil uitvoeren, is onbekend. Prominente Republikeinen hebben Tedros opgeroepen af te treden. Ministeries en USAID hebben al oekazes van het Witte Huis gekregen om gelden bestemd voor de WHO, naar ngo’s te sturen.

Toch houdt Charles Clift, gezondheidsexpert bij de denktank Chatham House in Londen en oudgediende bij de WHO, er rekening mee dat Trumps dreigementen puur voor binnenlandse consumptie bedoeld zijn – om zijn herverkiezing in november binnen te halen – en dat hij de dreigementen niet of maar deels zal uitvoeren. Minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo zei dat de VS een aantal WHO-polioprogramma’s blijven steunen.

Eerder sloeg Trump ook deuren bij Unesco en de VN-Mensenrechtenraad dicht. China sprong meteen in het gat. Chinezen leiden nu vier van de vijftien VN-organisaties, waaronder de FAO in Rome, meer dan welk land ook. Daarom keren de Amerikanen, die bij aanvang van het Trumptijdperk bij veel VN-organisaties wegwilden, steeds meer terug bij de VN – niet als constructieve macht, maar om China dwars te zitten.

„Ik denk dat Trump niets drastisch gaat doen”, zegt Clift. „Washington heeft veel invloed bij de WHO. Amerikaanse Centers for Disease Control en de WHO hebben nauwe banden. Het zou me verbazen als ze die invloed aan anderen zouden willen overlaten.”

Als de VS een reus zijn bij de WHO, is China een dwerg. Terwijl de Chinezen in het hele VN-apparaat steeds machtiger en assertiever worden, blijven ze zich bij de WHO gedragen als ontwikkelingsland – een land dat geen hulp geeft, maar krijgt. Hun contributie is laag, ze betalen weinig vrijwillige bijdragen.

Van bilaterale donaties houden ze wel. Laatst doneerde Jack Ma, van Alibaba, mondkapjes en testkits. Chinese media berichtten hier uitgebreid over. Ook stuurt China experts naar de WHO. Het eerste WHO-coronateam dat in januari naar China ging, werd vergezeld door Chinese functionarissen. Die ‘hielpen’ naar verluidt zelfs rapporten redigeren, zoals passages over de oorsprong van het virus. De Canadese teamleider prees China.

Tedros Adhanom Ghebreyesus, directeur-generaal van de WHO, tijdens een bezoek aan de Chinese president Xi Jinping (rechts), afgelopen januari. Foto Naohiko Hatta / EPA

Stalin vertrok met slaande deuren

China heeft nog nooit zo goed en snel met de WHO meegewerkt. Bij Sars, in 2003, duurde het vier maanden voor WHO-teams het land in mochten. Nu was het een kwestie van weken. Maar hoe meer China meewerkt, hoe geïrriteerder Trump raakt. „Als geopolitieke spanningen hoog oplopen, is het bijna onmogelijk neutraal te blijven,” zegt Gian Luca Burci, die lang bij de juridische dienst van de WHO werkte en nu adjunct-hoogleraar Internationaal Recht is aan het Graduate Institute. „Grootmachten redeneren simpelweg: als je niet mét mij bent, ben je tegen mij.”

Dit doet denken aan het begin van de Koude Oorlog. In 1948 richtten regeringen de WHO op, als technisch adviesorgaan om de gezondheidszorg wereldwijd te verbeteren. De lidstaten beslisten over doelstellingen en spelregels die nog altijd van kracht zijn. De World Health Assembly met nationale afgevaardigden beslist jaarlijks over programma’s, begrotingen en richtlijnen.

Zo is de WHO, evenals de EU, zo sterk als de lidstaten willen. In de eerste jaren beschuldigde de Amerikaanse senator McCarthy de WHO van communistische sympathieën. Volgens Moskou luisterde de organisatie juist teveel naar de ‘imperialistische’ Amerikanen. Sovjet-leider Stalin vertrok met slaande deuren. Na Stalins dood keerden de Sovjets terug. De WHO moest decennialang laveren tussen de twee grootmachten. Na de val van de Muur had de WHO een paar glorieuze, multilaterale jaren. Directeur-generaal Gro Harlem Brundtland zette sommige landen zelfs op hun nummer. Die ruimte is nu verdwenen. Alles is politiek geladen.

Volgens president Trump had de WHO China harder moeten aanpakken tijdens de coronacrisis, eerder toegang tot het epicentrum moeten eisen en vluchten moeten laten stopzetten. WHO-kenners begrijpen Trumps verwijten. Maar de WHO kan een land pas in, als dat land toestemt. Had China meegewerkt als WHO-chef Tedros een keel had opgezet? Daarbij, Tedros heeft óók de VS met fluwelen handschoenen aangepakt, terwijl Trump minder behulpzaam was dan de Chinese president. Trump deed Covid-19 lang af als „griepje”. Hij had het pandemie-team in de Nationale Veiligheidsraad, na ebola geïnstalleerd onder Barack Obama, ontbonden zonder vervangers te benoemen. Nu giert het virus door Amerika – en het land was onvoorbereid.

The Stones en Lady Gaga

Om te zorgen dat de geopolitieke strijd de WHO niet verscheurt, benadrukt Tedros steeds het technische karakter van zijn werk. Intussen beseft hij hoe afhankelijk hij is van grote geldschieters als de VS. Daarom probeert hij zijn eieren nu in meerdere mandjes te leggen. Europese landen, waaronder Nederland, steunen hem – de VS is het grootste donorland, maar de EU is de grootste donor. De Europeanen trekken eensgezind op in Genève, maar weigeren Trumps achterstallige rekeningen te betalen. Dat zou zijn gedrag – contractbreuk – belonen.

Lees ook dit profiel van WHO-baas Tedros Adhanom Ghebreyesus

De WHO zit niet op zwart zaad. Om minder kwetsbaar te worden voor de grillen van lidstaten, heeft Tedros het ‘Covid-19 Response Fund’ opgezet. Dat gebruikt crowdfunding. Mede door huisconcerten van de Rolling Stones en Lady Gaga heeft het afgelopen weken bijna 200 miljoen dollar binnengehaald, van ruim 275.000 donoren. Zoiets heeft de WHO nooit eerder gedaan.

Meteen na Trumps verklaring maakte de tweede WHO-donor, de Bill & Melinda Gates Foundation, 150 miljoen dollar extra over. China gaf 30 miljoen. De Saoedische koning Salman, nu G20-voorzitter, tastte dieper in de beurs: 500 miljoen dollar, voor vaccins en andere programma’s.

Saoedi-Arabië is normaliter passief bij de WHO. Intrigerender nog: het is een bondgenoot van de VS. Sommigen denken dat Trump hierachter zit. Alsof hij wilde zeggen: sorry, dit is een verkiezingsjaar.

Anderen rekenen niet op U-bochten van Trump. Hij tergt alle internationale organisaties met zijn China-obsessie. Vorige week blokkeerde hij bij de VN-Veiligheidsraad een verklaring over Covid-19 waarin de WHO genoemd werd. En wat de status ook is van de Amerikaanse vragenlijst die bij de WHO is bezorgd – de vragen zijn volgens een betrokkene „zo agressief”, dat de organisatie zich op het ergste moet voorbereiden.