Nederlandse salamanders lijden onder een schimmelziekte

Biologie Nederlandse salamanders hebben te lijden onder een schimmelziekte. De vuursalamander is al bijna verdwenen.

De vuursalamander is een van de salamanders door de huidaantastende schimmel ‘Bsal’ bedreigd wordt. Foto Marek R. Swadzba
De vuursalamander is een van de salamanders door de huidaantastende schimmel ‘Bsal’ bedreigd wordt. Foto Marek R. Swadzba

Al in een schepje water kunnen onderzoekers nu bepalen of de schimmelziekte aanwezig is die wereldwijd amfibieën bedreigt. Nederlandse, Franse en Vlaamse onderzoekers hebben een bestaande dna-techniek zo aangepast dat je er los schimmel-dna in het water mee kunt aantonen. Dit is sneller dan het zoeken naar besmette dieren. Hun bevinding is deze maand gepubliceerd in het tijdschrift Environmental DNA.

De schimmel Batrachochytrium salamandrivorans (kortweg Bsal genoemd) dook in 2013 voor het eerst in Nederland op. Deze uit Azië afkomstige schimmel kwam in Europa terecht via de handel in amfibieën voor in vijvers en aquaria. De schimmel tast de huid van salamanders aan.

Zeer besmettelijk

Hij is zeer besmettelijk en dodelijk voor alle Nederlandse salamandersoorten. Als gevolg van deze ziekte is de enige Nederlandse populatie vuursalamanders, die in Zuid-Limburg leeft, met naar schatting 99,9 procent afgenomen. De schimmel breidt zich uit in Nederland en bedreigt nu ook populaties van kamsalamanders.

De techniek die de onderzoekers gebruiken is gebaseerd op environmental dna (e-dna). Daarmee kunnen losse dna-fragmenten van planten, dieren of micro-organismen in het water worden aangetoond. Nu is de methode aangepast om er ook Bsal mee te kunnen vinden. „Wij gebruiken e-dna al langer voor het aantonen van zeldzame soorten die je moeilijk vindt, zoals de knoflookpad”, vertelt Annemarieke Spitzen van Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland (Ravon), hoofdauteur van de nieuwe studie. „Je hoeft niet meer eindeloos in een poeltje te scheppen tot je er een vindt, maar je neemt gewoon een watermonster. Daarin kan je het dna van je doelsoort aantreffen, bijvoorbeeld uit huidcellen, slijm of ontlasting.”

Los dna valt snel uiteen

Dat kan nu dus ook met dna van Bsal. De onderzoekers stelden vast welke fragmenten van het schimmel-dna uniek zijn voor deze soort, en dus kunnen dienen voor identificatie. „Dat we dit nu kunnen, is een belangrijke ontwikkeling”, vertelt Spitzen. „Nu kunnen we de verspreiding van de schimmel veel nauwkeuriger volgen. Als we Bsal tijdig detecteren, kunnen beheerders en terreineigenaren snel handelen en zo verdere verspreiding beperken. Bijvoorbeeld door het gebied af te sluiten voor bezoekers.” Een ander voordeel is dat de onderzoekers nu sneller weten of dergelijke maatregelen effect hebben.

Er zitten wel beperkingen aan de e-dna-techniek voor Bsal, aldus Spitzen. Los dna valt bijvoorbeeld in het milieu al snel uit elkaar, waardoor het wel of niet aantonen van de schimmel een momentopname is. In water is dna al na een paar dagen niet meer aantoonbaar. „Daarnaast moet je wel de juiste ecologische kennis hebben”, vertelt ze. „Als je een watermonster op de verkeerde plek neemt, dan heb je kans dat je niets vindt terwijl de schimmel wel aanwezig is. Wij namen onze watermonsters bijvoorbeeld eerst te diep. Toen kwamen we erachter dat de sporen van deze schimmel op het water drijven. Met een oppervlakkig monster heb je dus meer kans om Bsal aan te tonen.”

Larven

Bij de bedreigde vuursalamander is er nog een andere uitdaging. De larven (‘kikkervisjes’, maar dan van salamanders) leven in het water, maar kunnen niet met Bsal besmet raken. De volwassen salamanders leven op het land, waar de eDNA-techniek nog niet geschikt voor is. „Voorlopig beperken we ons tot het aantonen van Bsal in water”, vertelt Spitzen, „want daarin leven ook andere salamandersoorten, zoals kamsalamanders, die de schimmel bij zich kunnen dragen.”

De techniek wordt nog altijd verfijnd. Dat is nu actueler dan ooit, vindt Spitzen. Je kunt er bijvoorbeeld ook virussen mee aantonen. „De analogie met Covid-19 is wel frappant”, zegt ze. „Nu begrijpt iedereen opeens het belang van inperking en op grote schaal testen.”

Lees ook: Salamander heeft geen verweer tegen schimmel