‘Quartweets’: ook korte composities kunnen geniaal zijn

Strijkkwartet Het Signum Quartett nam Beethovens monumentale ‘Dertiende Strijkkwartet’ op. En ze zijn fan van ‘quartweets’: korte composities van 140 klanken als tweets op Twitter. „Geen junkfood voor internet, maar iets van werkelijke waarde.”

Het ‘Signum Quartet’ met cellist Thomas Schmitz (links), tweede violiste Annette Walther, primarius Florian Donderer en altist Xandi van Dijk.
Het ‘Signum Quartet’ met cellist Thomas Schmitz (links), tweede violiste Annette Walther, primarius Florian Donderer en altist Xandi van Dijk. Irene Zandel

Op een ochtend in januari laat een vroeg strijkwartet van Beethoven vier ‘oude’ musici stralen van jeugdige verliefdheid. Hij heeft het gezien, zegt de Zuid-Afrikaanse altist Xandi van Dijk van het Duitse Signum Quartett diezelfde avond. „Ja, dat doet de jonge Beethoven met je.”

„Muziek moet altijd te maken hebben met hartstocht”, oppert cellist Thomas Schmitz. „Hoe meer gevoelens je ontdekt in een stuk, des te beter wordt het. Soms is het inderdaad een verliefd worden.”

Eerste vilolist Florian Donderer kijkt op van zijn bord eten. „Hmm, zo zou ik het niet willen noemen. Voor mij is muziek méér dan hartstocht. Zij geeft zin aan ons bestaan, helpt mensen overleven, en zuivert. Noten kunnen tegelijkertijd pijn doen en genezen. Verliefdheid klinkt als uitsluitend plezierig. Dat is niet altijd het geval. Hoe ouder ik word, hoe dieper de noodzaak van muziek in de wereld tot me doordringt, want zij vertelt ons iets wezenlijks over de kern van het bestaan.”

„Dat is waar”, beaamt Van Dijk, „maar dan kan het nog wel liefde zijn, want daarin schuilt behalve genot ook pijn.”

Tweede violiste Annette Walther glimlacht. „Typisch een gesprek tussen quartettoholics”, zegt ze. „We kunnen eindeloos filosoferen over de betekenis van stukken.”

Lees ook: Biënnale toont oude en nieuwe rijkdom van het strijkkwartet

Spiritueel

De afgelopen maanden stonden de late Beethovens op de lessenaars van het Signum Quartett. Het monumentale Dertiende Strijkkwartet vult hun nieuwe album, met de Grosse Fuge, het grillige slot dat de componist later verving. „Beethoven is een leerschool van het leven”, zegt Annette Walther. „Wie alles van hem speelt, ontdekt wat het wezen van een strijkkwartet is. Voor ons zijn ze een soort Oude Testament.”

Beethovens late strijkkwartetten – zeker zijn zesdelige Dertiende en de Grosse Fuge – hullen zich in mysterieuze sluiers. Voor de stokdove componist leek de wereld om hem heen er niet langer toe te doen – hij dwaalde rond in zijn innerlijke universum. „Beethoven is hier een spiritueel wezen, dat ons meeneemt naar de randen van het leven”, zegt altist Van Dijk. „Hij opent een pad en wie zich aan deze tocht overgeeft, kan veel leren.”

„De muziek praat met je”, ervaart cellist Schmitz.

Walther herkent dat. Zij speelt al sinds haar tienertijd met Schmitz. „Beiden voelden we dat zich in de noten iets groots en raadselachtigs verborg. Zonder kennis en ervaring wisten we als kinderen instinctief dat de muziek ons meer kon vertellen over onszelf.”

Van Dijk: „We zijn alle vier enigszins masochistisch, want om een componist te doorgronden, moet je je eigen rauwheid opzoeken: musiceren is de wil om het podium te beklimmen en enkele lagen van jezelf af te pellen. Alleen op die manier vind je de diepte en emotie die belangrijk is.”

Donderer: „Soms komt dat moment niet, omdat we ons beperken, omdat we te zeer bezig zijn met wat we willen bereiken in plaats van ons over te geven aan de muziek. Maar belanden op het punt dat we alles om ons heen los kunnen laten, dat is verbijsterend.”

Schmitz: „Dan worden we opgetild. Naar die momenten verlangen we. Daar repeteren we uren per dag voor.”

Walther: „En om het onderlinge blinde vertrouwen te ervaren, dat wanneer ik een afslag neem, de anderen mij volgen.”

Donderer: „Dat vertrouwen is vooral belangrijk als het even niet loopt, als alles tussen je vingers verkruimelt. Een kwartet werkt alleen als je ook dan in elkaar blijft geloven.”

Schmitz: „Of je moet alles organiseren, vastleggen. Maar dan bereik je nooit de ultieme momenten die nog nooit gebeurd zijn. En om die ogenblikken draait het in de muziek.”

Donderer: „Die laten zich niet repeteren. Pas in concerten komt bij mij de ware inspiratie. Dan durf ik het gevaar op te zoeken. Dan denk ik: ‘Ik zit hier, ik kan niet meer terug, dus ik ga ervoor.’”

#quartweet

Het Signum Quartett bedacht een nieuw fenomeen in de klassieke muziek; de #quartweet, een compositie van 140 noten, inmiddels 280. Xandi van Dijk steekt zijn hand op. „Schuldig”, zegt hij. „Het idee kwam in me op in een tijd dat de druk steeds groter werd om zichtbaar te zijn op sociale media. Maar ik werd ziek van alle nietszeggende berichten. ‘Net hier gespeeld. Fantastisch! Blabla.’ Hoe fijn zou het zijn, dacht ik, om dit internetbeest niet meer junkfood te voeden, maar iets van werkelijke waarde. De titel viel me in na een paar glazen bier.”

Schmitz: „Het werkt goed. Niet erg goede componisten denken: ‘Zoiets kleins lukt me nog wel.’ Grote componisten denken: ‘O mijn God, hoe doen we dit?’ Die beknoptheid heeft mooie stukken opgeleverd.”

Van Dijk: „Op een zondagochtend begon ik noten te tellen en ontdekte dat veel Bach-koralen binnen 140 noten passen. En ook de zes Bagatellen van Webern, en dat zijn meesterwerken. Toen besefte ik dat dit concept kon werken. Dat het niet enkel een gimmick is. Je kunt binnen die beperking iets geniaals maken.”