Vrouwen in de frontlinie, mannen aan het roer

Man/vrouw-verschillen Epidemieën raken mannen en vrouwen vaak op verschillende manieren. Zo ook Covid-19. Mannen gaan er vaker aan dood, vrouwen lijken de grootste maatschappelijke lasten te dragen.

Illustratie Nanne Meulendijks

Noodsituaties vergroten bestaande ongelijkheden in de maatschappij uit. Dat geldt ook voor het verschil tussen mannen en vrouwen – lichamelijke verschillen, machtsverschillen en verschillen in rolpatronen. Maar beleidsmakers denken daar niet aan – althans, dat constateert de Canadese onderzoekster Julia Smith die publiceerde over de uitwerking van ebola op de twee seksen. Smith doet aan de Simon Fraser-Universiteit in Vancouver nu onderzoek naar Covid-19 en gender.

„Ik noem het ‘de tirannie van het urgente’ ”, zegt ze aan de telefoon. „Door de paniek die een noodsituatie als een pandemie veroorzaakt, verdwijnen structurele vraagstukken, zoals de achterstelling van vrouwen en hun belangen, naar de achtergrond. Met voor vrouwen soms levensbedreigende gevolgen.”

Smith noemt Sierra Leone, waar ten tijde van de ebola-uitbraak (2014) alle medische aandacht naar de epidemie ging. Kraamzorg werd verwaarloosd – met een schrikbarende stijging van de moeder- en babysterfte tot gevolg.

In Afghanistan zijn gesprekken gaande over de toekomst van het land. De inbreng van vrouwen is minimaal. Een groep van dertig vrouwen wordt daarom getraind om mee te onderhandelen, maar sinds de Covid-19-uitbraak verloopt dat moeizaam. „De leider van het project belde mij laatst terwijl ze de was aan het doen was”, zegt Anne Kwakkenbos van Cordaid, de ontwikkelingsorganisatie die deze vrouwen ondersteunt.

Doordat iedereen binnen zit missen veel Afghaanse vrouwen informatie over het virus – doorgaans delen vrouwen nieuws buiten de deur. Riskant, want als zij ziek worden hebben ze minder toegang tot zorg dan mannen. „Vaak mogen ze alleen door vrouwelijke artsen worden behandeld.” En die zijn schaars in een land waar meisjes minder recht hebben op onderwijs – juist iets waar de vrouwen in de gesprekken aandacht voor willen.

Niet alleen in Sierra Leone en Afghanistan hebben epidemieën deels andere gevolgen voor vrouwen. Ook in westerse landen brengt een epidemie een specifieke genderdynamiek met zich mee.

1. In het ziekenhuisbed

Ongeveer evenveel mannen als vrouwen raken besmet door Covid-19, maar meer mannen dan vrouwen belanden in het ziekenhuis. Ook lijken meer mannen aan de gevolgen van het virus te sterven, bleek uit een eerste onderzoek onder slachtoffers in China. „Vrouwen hebben een betere afweer, ze bouwen meer antistoffen op en genezen vaker spontaan van die ziekten”, zei Sabine Oertelt-Prigione, arts en hoogleraar gender in de gezondheidszorg, hierover eerder in NRC. In China roken mannen veel vaker dan vrouwen, wat een oorzaak zou kunnen zijn. Volgens Julia Smith kan ook meespelen dat mannen bij klachten pas later naar een arts gaan.

2. In het ziekenhuis

De zorgsector is mondiaal gezien nog heel traditioneel, bleek uit een WHO-onderzoek in 104 landen in 2019. Wereldwijd is volgens de wereldgezondheidsorganisatie zeventig procent van het zorgpersoneel vrouw. Zij vervullen de functies met een lager loon en een lagere status, terwijl mannen oververtegenwoordigd zijn op niveaus waar beleid wordt uitgezet.

Dat zorgt soms voor complicaties, zoals in ziekenhuizen in de afgesloten Chinese stad Wuhan. Op het hoogtepunt van de epidemie klaagden verpleegkundigen dat zij grote moeite hadden aan maandverband te komen. Niet-essentieel, had de ziekenhuisleiding geoordeeld.

Wereldwijd is circa tachtig procent van de verpleegkundigen vrouw, en het personeel in verzorgings- en verpleegtehuizen en in de thuiszorg is ook meestal vrouw. De laatste groep is door veel beleidsmakers – ook in Nederland – in eerste instantie vergeten bij het toekennen van beschermingsmateriaal en toegang tot tests op de aanwezigheid van het virus.

Dat vrouwen te weinig invloed hebben op besluitvorming en beleid kan voor hen verwoestende gevolgen hebben. Dat blijkt steeds weer bij ebola, dat al sinds de jaren zeventig de kop op steekt, vertelt Margaret Lamunu, arts en ex-minister van Volksgezondheid van Oeganda aan de telefoon vanuit Genève.

Namens de WHO coördineerde Lamunu bestrijding van ebola-uitbraken in een aantal landen, waaronder Oeganda en Liberia. Ook hield ze zich bezig met noodhulp na uitbraken van andere infectieziekten. „Vrouwen lopen bij uitbraken extra risico omdat zij zieken en ouderen verzorgen en lijken wassen. Gezondheidswerkers lopen extra risico en in afgelegen gebieden zijn dat vooral verpleegkundigen, die doorgaans vrouw zijn.” Ondanks de eerdere ervaringen lukt het beleidsmakers en hulpverleners onvoldoende hierop te anticiperen, zegt onderzoekster Smith. „Veel voorlichting kom nog altijd niet verder dan ‘raak de zieke niet aan’”.

Margaret Lamunu zegt dat het soms contraproductief werkt de belangen van vrouwen apart te benoemen bij het maken van beleid. „Dan zetten mannen de hakken in het zand. Ik houd de noden van vrouwen in het oog terwijl ik mijn doelen probeer te bereiken. Maar ik praat er doorgaans niet over.”

3. In huis

In 2018 berekende de ILO, de internationale organisatie voor arbeid, dat vrouwen driekwart van de informele, onbetaalde mantelzorg voor hun rekening nemen. Gemiddeld besteden ze er vierenhalf uur per dag aan, meer dan drie keer zoveel als mannen, die er één uur aan besteden. Nu een groot deel van de wereldbevolking in lockdown is, moeten mensen met kinderen ook thuisonderwijs geven en is multitasken voor iedereen tot norm verheven. De vraag is wat dit doet met de arbeidsverdeling in huis.

Lees ook: Gaan vrouwelijke leiders beter met de coronacrisis om?

Daarnaast kunnen lockdowns gevaarlijk zijn voor vrouwen. Phumzile Mlambo-Ngcuka, directeur van het VN-vrouwenfonds, waarschuwde begin april voor een ‘groeiende schaduwepidemie’ van geweld tegen vrouwen en meisjes. In veel westerse landen rapporteren hulplijnen voor huiselijk geweld een sterke toename van telefoontjes, tot soms wel dertig procent, nu vrouwen opgesloten zitten met hun belager terwijl opvangcentra zijn gesloten. In het Verenigd Koninkrijk waarschuwde de ngo Counting Dead Women dat in de eerste drie weken van de lockdown zestien vrouwen en kinderen door hun partner of vader vermoord waren, tegen vijf een jaar eerder in dezelfde tijdsspanne.

In Latijns-Amerika, waar door partnergeweld jaarlijks tienduizenden doden vallen, moet de epidemie nog pieken. De burgemeester van de Colombiaanse hoofdstad Bogotá meldde aan tv-zender Al Jazeera dat misdaadcijfers daalden sinds de lockdown in zijn stad, maar dat het aantal telefoontjes naar de hotline voor bedreigde vrouwen was geëxplodeerd.

In veel Europese landen kwamen overheden alsnog met haastige maatregelen nadat vrouwengroepen alarm sloegen, zoals een regeling die mogelijk maakt dat hotels vrouwen en kinderen zonodig opvangen. „Dat landen bedreigde vrouwen alsnog een uitweg bieden is natuurlijk mooi”, zegt Julia Smith. „Maar ze hadden afgaande op eerdere epidemieën ook van te voren kunnen weten dat lockdowns voor vrouwen gevaarlijk kunnen zijn.” Ze zucht: „Er valt echt nog een hoop te verbeteren.”