Voorzitter Malgorzata Gersdorf van de Poolse Hoge Raad: „Ik ben altijd dapper geweest.”

Foto Piotr Malecki/Panos Pictures

Interview

Poolse opperrechter weerstond lastercampagne regering: ‘Ik was bereid een offer te brengen’

Malgorzata Gersdorf De voorzitter van de Poolse Hoge Raad weerstond alle pogingen van de regering om haar weg te werken. Nu gaat Malgorzata Gersdorf met pensioen. „Nog even, en Polen is geen stabiele democratie meer.”

Komende week, donderdag om precies te zijn, is het zover. „Dan pak ik mijn handtas en loop ik hier in mijn eentje de deur uit”, zegt Malgorzata Gersdorf. Geen bloemen, geen applaus, geen collega’s om afscheid van te nemen. „Een verdrietig moment”, zegt de Poolse opperrechter somber.

Het is een overwinning dat Gersdorf (67) deze maand pas vertrekt als voorzitter van de Poolse Hoge Raad, gewoon omdat haar wettelijke termijn afloopt. De conservatief-nationalistische regering heeft de afgelopen jaren op allerlei manier geprobeerd van haar af te komen: met lastercampagnes en een wetswijziging om haar met vervroegd pensioen te sturen. Door haar standvastigheid is Gersdorf het boegbeeld geworden van het rechterlijk verzet tegen de afbraak van de Poolse rechtsstaat.

De vraag is wat er overblijft van dat verzet, en van de autonomie van de Hoge Raad, als zij de glazen achterdeur uitstapt en vertrekt langs de nieuwerwetse zuilen van het gerechtsgebouw, gelegen vlakbij het historische centrum van Warschau.

„Ik vrees wat er staat te gebeuren. Als de volgende voorzitter de onafhankelijkheid van dit instituut niet weet te bewaken, is Polen geen stabiele democratische staat meer.” Veel meer dan de teleurstelling over het uitzwaaifeest dat ze misloopt door de coronacrisis, is dat de reden dat ze met een zwaar gemoed vertrekt. „Maar ze zijn nog niet van me af”, zegt ze via een videoverbinding. Ze zit in het door lockdownmaatregelen vrijwel verlaten gebouw van de Hoge Raad, in een donkerblauw pak, geflankeerd door een Poolse vlag en een kamerplant.

Het is overdreven om te zeggen dat Malgorzata Gersdorf voor ze rechter werd een grijze muis was. Maar tot ze in 2008 toetrad tot de Hoge Raad had buiten academische en juridische kringen niemand van haar gehoord. Binnen die kringen was ze bekend als hoogleraar arbeidsrecht aan de universiteit van Warschau, en als echtgenote van de toenmalig voorzitter van het Constitutioneel Hof. Toen haar man op het punt stond te vertrekken bij dat orgaan dat primair wetten toetst aan de grondwet, solliciteerde zij met succes bij het hoogste beroepscollege.

„Vreselijk zwaar was het in het begin. Ik voelde me een soort fabrieksarbeider aan de lopende band. Elke dag werden er nieuwe zaken op mijn bureau gestapeld, ik kon het tempo amper bijbenen.” Ze overwoog ontslag te nemen, schijnbaar was het rechterschap toch niets voor haar. „Maar de voorzitter verbood het me. Er was in de geschiedenis van de Hoge Raad nog nooit iemand opgestapt, zei hij. Ik moest het nog maar even volhouden.”

Het wende. Sterker nog, ze kreeg er bedrevenheid in. Plezier ook, in plaats van slapeloze nachten. En aan ambitie heeft het Gersdorf nooit ontbroken. Dus besloot ze te solliciteren toen de Hoge Raad in 2014 een nieuwe voorzitter zocht. „De mannen die streden om de positie vielen een voor een af. Toen won de vrouw die er niet voor vocht.”

Gersdorf ontkent dat zij ooit politieke affiniteit heeft gehad – anders dan met de vakbond Solidariteit die in de jaren tachtig het communisme omver wierp. „Politieke connecties hielpen je voorheen niet in het Poolse rechtswezen. Partij kiezen was eerder een nadeel.” Dat zij nu een halve politica is, in oppositie tegen regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS), is onvrijwillig maar noodzakelijk, zegt ze. Vechten heeft ze ondertussen wel geleerd.

Geprivilegieerde kaste

Polen is de laatste jaren radicaal gepolariseerd. Het dominante kamp wordt aangevoerd door PiS-preses Jaroslaw Kaczynski die, met populistische maatregelen en nationalistische retoriek, de conservatief-katholieke Polen heeft gemobiliseerd in hun afkeer van inkomensongelijkheid, liberale waarden en Europese bemoeienis. Tegen de ‘post-communistische’ elite in het algemeen en rechters in het bijzonder. Het oppositiekamp is al jaren op zoek naar de ontbrekende tentstokken en krijgt het kampvuur niet aan. Meer progressief-liberale, EU-gezinde, stedelijke Polen ontbreekt het, vijf jaar nadat PiS is gaan regeren, aan zowel een wervende, alternatieve ideologie als aan leiderschap.

In dat vacuüm is Malgorzata Gersdorf, de rechter die dapper weerstand biedt aan de onttakeling van de onafhankelijke rechtspraak, een internationale beroemdheid geworden. „Toen PiS werd verkozen, wist ik dat er een moeilijke tijd zou aanbreken. Maar wat er werkelijk is gebeurd, ging mijn voorstellingsvermogen te boven.”

Nadat PiS in 2015 aan de macht was gekomen vormde de, in de ogen van Kaczynski cum suis, „geprivilegieerde kaste” van „inefficiënte en corrupte rechters” het voornaamste „obstakel dat geëlimineerd” moest worden om zonder rechtsstatelijke hindermacht te kunnen regeren. Onmiddellijk werd met een onwettelijke manoeuvre het Constitutioneel Hof veranderd in een stempelmachine voor het bewind. Daarna werden de lagere rechtbanken en de Hoge Raad gevuld met PiS-getrouwen. Het aantal rechters werd uitgebreid en in 2018 werd de pensioenleeftijd van zittende magistraten verlaagd naar 65.

Gersdorf weigerde simpelweg te vertrekken. „Ik ben altijd dapper geweest”, verklaart ze. „Vroeger op school stak ik telkens mijn hand op, ook wanneer ik het antwoord op de vraag niet wist, als ik daarmee andere kinderen kon helpen die de beurt niet wilden.” Ze bleef naar haar werk gaan en PiS durfde het niet aan een rechter aan haar haren naar buiten te slepen. „Ik was bereid een offer te brengen – als ik zou verliezen, dan was dat zo. Maar ik had een eed afgelegd aan de grondwet en aan God, daarom kon ik niet opgeven.”

Haar koppigheid bracht duizenden Polen op de been die „grondwet, grondwet” scandeerden voor de deur die ze volgende week toch definitief door moet. „Dat zij dat deden, in mijn naam, betekende dat ik er niet naast kon zitten”, zegt Gersdorf .

Ook de Europese Commissie schoot in actie en begon én won „in haar eigen bureaucratische tempo” een zaak voor het Europees Hof van Justitie in Luxemburg. Polen werd verboden de pensioenleeftijd van zittende rechters plotseling te verlagen. Gersdorf kon aanblijven.

Klagende Polen

Ze is de Europese Unie dankbaar. „De Europese procedures duren allemaal wel erg lang, maar we kunnen niet zeggen dat de EU niet genoeg gedaan heeft. Recente uitspraken van het Hof in Luxemburg zijn echt mijlpalen in de ontwikkeling van het Europees recht.”

Deze maand nog oordeelde dat Hof van Justitie dat Polen de tuchtkamer waarmee het lastige rechters wil disciplineren moet stilleggen, omdat deze onafhankelijk, noch onpartijdig is. „Zo’n uitspraak is essentieel, want onze regering heeft geen andere legale mogelijkheid dan het Europese vonnis te respecteren.” Toch wil Gersdorf er niet te veel op leunen. „Uiteindelijk kunnen wij niet afhankelijk zijn van anderen. Polen moeten voor zichzelf zorgen, zelf de onafhankelijke rechtspraak beschermen.”

Lees ook: ‘Ze proberen elke rechter die op hun pad komt te verpletteren’

Dat gebeurt maar matig. Voor de coronacrisis waren er wel wat demonstraties tegen nieuwe wetgeving die rechters beperkt in hun vrijheid van meningsuiting en die de benoemingsprocedure van Gersdorfs opvolging naar de hand van de regering zet. Maar hoewel een meerderheid van de Polen de manier waarop de PiS rechters behandelt afwijst, blijft de regeringspartij populair. Bij parlementsverkiezingen afgelopen herfst behaalde Kaczynski met zijn partij opnieuw een absolute meerderheid. En in peilingen voor de presidentsverkiezingen, die in mei zouden moeten plaatsvinden, lijkt zittend president Andrzej Duda niet meer in te halen.

Die aanhoudende steun voor het regeringsbeleid roept de vraag op of de rechterlijke macht in Polen misschien inderdaad niet zo efficiënt, eerlijk en vrij van communistische smetten was als decennia na de democratische omwenteling verwacht mocht worden. Bij die suggestie perst Gersdorf haar lippen op elkaar. Er waren vóór het PiS-regime geen structurele problemen met de rechterlijke macht, stelt ze: „geen enkele”.

Hoe komt het dan dat het PiS-narratief over de rechtspraak bij een fors deel van haar landgenoten aanslaat? „Polen klagen graag. Ze stappen om het minste of geringste naar de rechter. Als ze ruzie hebben, willen ze niet met hun buurman tot een oplossing komen, geen compromis sluiten met een tegenstander. Ze willen een beslissing van de rechter in hun hand, hun gelijk halen.” Dat zorgt voor overbelasting bij de Poolse rechtbanken, die te maken hebben met een lawine aan zowel belangrijke als onbenullige zaken. Bovendien: „Van diegenen die naar de rechter stappen, verliest de helft zijn zaak. Die mensen willen dolgraag geloven dat de reden voor hun verlies niet is dat ze ongelijk hadden, maar dat de rechter niet deugt. Daarom is het waandenkbeeld dat wij corrupte dieven zijn zo succesvol.”

Maar, geeft ze toe, Poolse rechters waren nogal losgezongen van de samenleving en legden, vanuit hun ivoren toren, hun vonnissen niet goed uit.

Bespuugd op straat

Met lastercampagnes, op reclameborden, met online trollen en via de ingekapselde publieke omroep, heeft PiS individuele rechters zwart gemaakt – Gersdorf in de eerste plaats. Een vergelijkbare haatcampagne tegen de burgemeester van Gdansk heeft er mogelijk aan bijgedragen dat hij begin 2019 werd doodgestoken. Wat heeft het voor effect op Gersdorf gehad? „Grijze haren en een dikke huid”, glimlacht ze. „Ik ben nauwelijks echt lastig gevallen, het is in ieder geval nooit gevaarlijk geworden. Ik werd laatst wel bij de apotheek uitgescholden door een man, die mij ook op m’n schoen spuugde. Maar vaker word ik aangesproken door mensen die vertellen dat ze me steunen.”

De meest rampzalige gevolgen treffen niet haar persoonlijk, wil ze benadrukken. „De afschuwelijke daden van deze regering hebben het vertrouwen in rechters vernietigd. Het is echt niet zo dat het aanstellen van PiS-gezinde rechters in onze plaats het gezag van de rechterlijke macht in de maatschappij zal terugbrengen. Het herstel van vertrouwen duurt minstens twintig jaar. Dát is de tragiek van deze natie.”

Ook internationaal is het vertrouwen ernstig geschaad. Verschillende rechtbanken in andere EU-lidstaten hebben de uitlevering van Poolse verdachten opgeschort. Ook Nederlandse rechters twijfelen aan de onafhankelijkheid van de gewone rechtbanken in Polen, en aan de garantie op een eerlijk proces. „Die buitenlandse rechters hebben het recht vraagtekens te plaatsen bij het Poolse rechtssysteem”, zegt Gersdorf. Al wil ze niet zeggen of hun wantrouwen helemaal terecht is.

Lees ook deze column over berechting van Poolse rechters

Ze ziet deze strafrechtkwesties niet als heel zorgelijk. „Het wordt pas gevaarlijk als rechters in andere lidstaten ook de daadwerkelijke oordelen van Poolse rechters niet meer accepteren. Als een Poolse rechterlijke beslissing over voogdij, alimentatie of pensioen internationaal niets meer waard blijkt. Onze Europese rechtsorde is gebouwd op het principe: ‘wij vertrouwen jullie en jullie vertrouwen ons’. Als dat voor de Poolse rechtsspraak niet meer geldt, raakt het individuele burgers en scheurt de rechtsorde van de Europese Unie uiteen. Als we daar een steen uittrekken, kan het bouwwerk instorten.”

Eerder heeft Gersdorf al eens gewaarschuwd dat het regeringsbeleid een ‘Polexit’ teweeg kan brengen. Niet in de zin dat Polen net als het Verenigd Koninkrijk de Europese Unie verlaat – eruitgezet worden kan niet. Maar dat het land „zich zo buiten de rechtsorde plaatst, dat het volledig gemarginaliseerd wordt”.

Geen opvolger

Malgorzata Gersdorf laat de Hoge Raad en daarmee Polen en de EU volgende week in grote onzekerheid achter. Ze heeft wel een tijdelijke plaatsvervanger, net als zij van de oude stempel, maar nog geen echte opvolger.

De Hoge Raad bestaat inmiddels voor meer dan een derde uit ‘nieuwe’ rechters, benoemd sinds de hervormingen van PiS. Recentelijk heeft die partij de benoemingsprocedure voor de voorzitter zo aangepast, dat die minderheid een eigen kandidaat kan voordragen aan president Duda. Door de coronapandemie is de procedure stil komen te liggen. „Voor het selecteren van kandidaten moeten alle (bijna honderd, red.) leden van de Hoge Raad samenkomen en dat is nu onverantwoord. De rechters zijn op leeftijd en sommige kwakkelen met hun gezondheid.”

Lees ook Seksuele voorlichting op school ? Niet in de ‘lhbt-vrije’ zones van Polen

Stiekem komt dat Gersdorf best goed uit. Zo dwingt zij de regering op een cruciaal moment om ofwel radicaal in te grijpen, ofwel te accepteren dat ze voorlopig geen grip op de Hoge Raad heeft. PiS wil koste wat het kost dat de presidentsverkiezingen volgende maand doorgaan. Maar de last minute-wet om die verkiezingen per post te laten plaatsvinden, gevoegd bij het feit dat er door de bijna volledige lockdown geen campagne gevoerd kan worden, betekent dat de uitslag zeker zal worden aangevochten. Bij de Hoge Raad. Die beslist achteraf of verkiezingen legitiem zijn verlopen.

Het ligt dus voor de hand dat president Duda zo snel mogelijk een loyale bewindvoerder wil aanstellen bij dit instituut. Maar zo’n ingreep zou hem ongetwijfeld op hevige nationale en internationale kritiek komen te staan. En misschien zelfs zijn herverkiezing bemoeilijken.

De intriges van de Poolse regering moet Gersdorf voortaan van een afstand volgen. Maar verwacht niet dat zij uit het publieke debat verdwijnt. „Ik ga terug naar de universiteit en zal van buitenaf blijven vechten voor de onafhankelijke rechtspraak en de democratie.”