Opinie

Met wie moet ik nu mijn kwetsbaarheden delen?

Vrienden Verandert het karakter van vriendschappen door corona, vraagt zich af. De vrouwenvriendschap past er naadloos in, mannen krijgen het met hun hangvriendschappen moeilijk.
Pierre Auguste Renoir, Le Moulin de la Galette, olieverf (1876)
Pierre Auguste Renoir, Le Moulin de la Galette, olieverf (1876)

Nu mijn neefje Tycho (11) geen eind-Cito voor groep 8 meer hoeft te doen, is hij slecht te motiveren tot thuisonderwijs. Hij wil buiten spelen, met zijn vrienden. Probleem: ze zijn met zijn vieren. Dus moeten ze kiezen, loten, of opsplitsen in tweetallen. Ze doen het zo: wie het eerste buiten is, kan meedoen, en als het getal drie is bereikt, valt iemand buiten de boot. Zielig voor de laatkomer.

Mijn dochter Vicky (10) gedijt in kwantitatief opzicht beter in tijden van corona. Meisjesvriendschappen (Best Friends Forever) zijn kleine oefenhuwelijken, doordrenkt van virtuele hartjes en liefdeskreten, en cadeaus zoals kettingen en armbandjes om de exclusieve vriendschap te bezegelen. Ze verdragen slecht een derde partij. Maar de dansjes, het gelach en gepraat hebben de intieme component van fysieke nabijheid: de anderhalvemetervriendschap is een illusie.

Hoe ziet de nieuwe normaalvriendschap er straks uit? Minister Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA) kwam vorige week met een videoboodschap waarin hij de jeugd opriep om elkaar te blijven ‘challengen’ onder het mom ‘slimmer chillen=corona killen’. Met de online challenge van Grapperhaus valt geld te verdienen: iedere week worden de beste voorstellen beloond met tien, twintig en vijftig euro.

Het is dus een ideeënwedstrijd. Tot nu toe leverde dit de volgende geniale invallen van de jeugd op: onder meer een bingokaart met activiteiten als ‘doe een tiktokdansje’, een zelfgebouwde bar op het balkon met twee bier in het vizier, en wat te denken van een Netflixparty waar je tegelijkertijd een film opstart terwijl je via een ander scherm videochat met elkaar. Bingen, bier drinken en online dansjes op Tiktok om de coronatijd uit te zitten, in plaats van een originele explosie van nieuwe voorstellen voor vriendschap in de toekomst.

Ik neem het de jeugd niet kwalijk, deze ideeënarmoede, maar de minister neem ik het zeer kwalijk dat hij – afgezien van de zogenaamd toffe toon waarop hij de jeugd in zijn voorbeeldfunctie aanspreekt – het normaal lijkt te vinden dat creativiteit en goed gedrag extern gemotiveerd moeten worden door middel van geld.

Partners kunnen nu beter als vrienden opereren dan als geliefden

De filosoof Michael J. Sandel waarschuwt in zijn boek Niet alles is te koop (2012) voor de oprukkende perverse prikkel van economisch denken toegepast op kinderen: ze betalen om huiswerk te maken, naar college te komen of een boek te lezen – of ze, zoals hier, extra zakgeld toestoppen om ze te laten meedenken over de samenleving, hún toekomst. De magere resultaten zijn er misschien het gevolg van, en dat is jammer, want er ligt wel degelijk een boeiend en groot vraagstuk op tafel.

Als de anderhalvemetersamenleving het nieuwe normaal wordt of een lange tijd gaat duren, dan hebben we een inspirerende beeldcultuur nodig met voedende vriendschapsidealen en een verbeelding van vriendschap waarin intimiteit en aanraking een rol kunnen blijven spelen. Dat treft trouwens niet alleen de jeugd, maar ons allemaal.

Nutsvriendschappen

Met filosofische klassiekers over vriendschap in de hand schets ik voorzichtig een visioen van vriendschap in de anderhalvemetersamenleving: de groepsvriendschap en de werkvriendschap (de zogenaamde plezier- en nutsvriendschappen) komen het sterkst onder druk te staan. De romantische liefdesvriendschap en (zelfgekozen) gezinsvriendschap daarentegen bloeien op.

Vrouwen, van oudsher grootgebracht met culturele beelden van de romantische intieme praatvriendschap, zijn in het voordeel, terwijl mannen – alsof ze het al niet zwaar genoeg hebben – wel een hele goede vriendschap met zichzelf moeten zien te sluiten, willen ze niet vereenzamen.

Aristoteles onderscheidde in Ethica Nicomachea drie soorten vriendschap: vriendschap gebaseerd op plezier, vriendschap gebaseerd op nuttigheid (ik doe iets voor jou en jij voor mij) en vriendschap gebaseerd op een hoger doel. De laatste was voor hem de ware vriendschap, want plezier en nut zijn kortstondig, gericht op de bevrediging van het ego, terwijl het hogere doel gericht kon zijn op het ontwikkelen van een deugdelijk karakter – waar de hele samenleving van profiteert.

Lees ook: Corona leidt tot andere liefdesverhalen

Zielsverwantschap

Romantische denkers als Montaigne en Rousseau rekenden af met dit pragmatische en rationele idee van vriendschap; voor hen was de ware vriendschap een diepe zielsverwantschap, het huwelijk was er niets bij.

Montaigne leverde in zijn beroemde Essays (1595) de tweede beroemde definitie van vriendschap in de westerse filosofie: „Bij vriendschap smelten de geesten samen en vermengen zich tot zo’n volledige eenheid dat zij naadloos in elkaar opgaan. Als ik zou moeten zeggen waarom ik van hem hield, weet ik daar geen ander antwoord op dan slechts dit: ‘Omdat hij het was, omdat ik het was’.” Er is, kortom, geen andere reden om vrienden te zijn dan de vriend zelf, iedere nuttige reden die je opsomt doet afbreuk aan de zuivere vriendschap.

In tijden van sociale media floreren vooral de Aristoteliaanse nutvriendschap (LinkedIn) en de pleziervriendschap (verpozend vermaak online) als ook een zeer lichtvoetige niet-exclusieve variant van de romantische vriendschap waarbij allerlei intieme zaken gedeeld worden met grote groepen (Facebook, Instagram), al is deze vorm van vriendschap vaak instrumenteel, namelijk gericht op erkenning in de vorm van likes. In deze ‘vrienschapseconomie’ is vriendschap kapitaal: ze volgen je of niet, en zijn daarmee bepalend voor jouw ‘influence’ (macht).

Het aantal ‘echte’ vrienden – Romantisch opgevat als mensen die je in vertrouwen durft te nemen en met wie je kan delen wat je níet op sociale media zet, namelijk hoe je je écht voelt, en opgevat als vrienden die jij kunt aanraken en zij jou – is volgens de Amerikaanse onderzoekers McPherson, Smith-Lovin en Brashears (Social Isolation in America) in digitale tijden niet alleen in kwalitatief opzicht afgenomen, maar ook in kwantitatief opzicht.

Dat komt omdat we meer aandacht aan de connectie met ons zilveren schermpje en de connecties daar zijn gaan besteden. Hadden we eerder gemiddeld vier à vijf echte vrienden, nu zijn dat er twee à drie, of, voor een kwart van de mensen zelfs nul. En dat is bedreigend voor onze gezondheid en zelfs de democratie, omdat vriendschap een sociaal bindmiddel is, kwetsbaarheden delen en elkaar aanraken helend kan zijn, en we ons via vriendschap oefenen in waarden als ‘vertrouwen’, ‘gemeenschapszin’ en ‘leren delen’.

Alone together

De Amerikaanse sociologe Sherry Turkle waarschuwde in 2011 in haar boek Alone Together (onze coronaslogan, maar met een tweede betekenislaag, die van eenzaam samen) dat de technologie ware vriendschap niet geheel kan vervangen en zelfs kan bedreigen, omdat we geneigd zijn online mensen te objectiveren en instrumenteel in te zetten voor de bevrediging van onze eigen behoeften.

Als premier Rutte groepjes wielrenners en motorrijders speciaal vermeldt in zijn waarschuwende ‘alleen samen’ toespraak, dan treft hij de groeps-doevriendschap recht in het hart – precies die vorm van vriendschap waarin mannen uitblinken. Mannen doen van oudsher samen dingen (drinken, voetbal kijken, fietsen) om zich juist even niet met gevoelens bezig te hoeven bezighouden, niet per se omdat ze mannen zijn, en uiteraard genieten ook vrouwen van deze vorm van vriendschap, maar dit genderverschil wordt nog altijd stevig gecultiveerd in cultuur, media en opvoeding.

De jongemannen-pubervariant van doevriendschap, de hangvriendschap (‘chillen’ bij Grapperhaus), wordt het sterkst door de crisis geraakt – hier vallen de meeste boetes.

Ook de groepspraatvriendschap, een type dat ook jarenlang sterk is gecultiveerd in de beeldcultuur voor vrouwen, studenten en gemengde groepen (denk aan oerseries als Sex & the City en Friends) lijdt onder de anderhalvemetersamenleving, maar dat praten kan in kleine clubjes worden voortgezet, terwijl het zwijgzame drinken of fietsen met z’n tweeën niet hetzelfde ontspannende effect zal hebben.

Digitaal werkborrelen

Waar werkvriendschappen steeds meer functies van het gezin overnemen – je brengt de meeste tijd op de werkvloer met collega’s door – zullen deze vriendschappen bij meer thuiswerken niet in dezelfde behoefte kunnen voorzien maar functioneler worden. Digitaal werkborrelen heeft zo zijn nadelen: je kunt niet meer kiezen met wie je een praatje wilt maken of die ene vervelende collega negeren. We vallen dan meer terug op het gezin of huisgenoten, wellicht wordt het (zelfgekozen) gezin zelfs weer een nieuw ideaal.

Hoewel de gezinsvriendschap doorgaans wordt afgeraden door opvoeddeskundigen (‘je bent niet de beste vriend van je kind!’), bestaat er wel degelijk een model bij de oude Grieken dat van pas kan komen om ons er een positieve voorstelling van te maken: de Aristoteliaanse ‘philia’-variant van de liefde.

Wanneer partners langdurig samenzijn in dezelfde ruimte, helpt het om meer als vrienden te opereren in plaats van te opereren via het aantrekking-afstotingmodel van de eros-liefde. De bestendige, op philia gebaseerde liefde, is pragmatisch en duurzaam. Dus minder romantische passie en meer Aristoteles, met de deugden voorop: hoe kan ik de ander (op afstand) helpen.

Lees ook: daten of seks met nieuwe partners? #nuffniet

Buiten het gezin

Daarentegen kan de romantische één-op-één-vriendschap weer opbloeien als plek buiten het gezin waarin je gevoelens kunt delen. Je zult dan wel zorgvuldig moeten kiezen met wie je wilt omgaan, de vriendschap wordt weer exclusiever. Je bepaalt wie je aanraakt en wie niet – gebaseerd op wederzijds vertrouwen of stelt een vriendschapscontract op waarin je afspraken maakt over exclusiviteit.

De vriendschappelijke aanraking wordt dan het hoogste goed, wel haast vergelijkbaar met onveilig vrijen. Het laten zien van je ‘immuunbewijs’ vormt een bijzonder markerend moment om verder fysiek contact toe te staan.

Samengevat: in tijden van corona en erna is philia met je partner hét recept voor duurzaamheid, de deugdenvriendschap je maatschappelijke plicht en worden een paar exclusieve vrienden een onverwachte bron van eros.

We hebben een nieuwe taal nodig om nieuwe vormen van vriendschap te scheppen en te verbeelden, wanneer we het langere tijd zonder de heilzame werking van de groepsvriendschap en de vanzelfsprekendheid van de werkvriendschap moeten stellen. Overheid, doe dat niet af met een miserabel fooitje gestoeld op marktdenken, een extra zakcentje als perverse prikkel. Zonder echte vrienden staat de democratie op het spel. En die is onbetaalbaar.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.