Veel creativiteit, weinig consensus

Economisch Herstel De EU-top, donderdag, lijkt af te stevenen op een compromis over de begroting. Het gevecht over de details zal lang en heftig zijn.

EU-Raadspresident Charles Michel tijdens een videoconferentie met Europese leiders in maart.
EU-Raadspresident Charles Michel tijdens een videoconferentie met Europese leiders in maart. Foto Stephanie Lecocq/AP

Vindt de Europese Unie een gezamenlijk antwoord op de dreiging van een zware economische recessie? De verdeeldheid binnen de EU is groot. ‘Zuid’ wil gezamenlijke schulden aangaan; ‘Noord’, met Nederland voorop, huivert bij die gedachte.

Deze impasse leidde de afgelopen weken tot een botsing waarbij dramatische woorden – ‘De toekomst van de EU staat op het spel!’ – niet werden geschuwd. De Portugese premier António Costa suggereerde zelfs dat Nederland de EU maar beter kan verlaten als het geen solidariteit kan opbrengen. De Franse president Emmanuel Macron haalde in een interview met de Financial Times uit naar de weigering van Duitsland en Nederland om gezamenlijk schuldpapier te overwegen.

Deze donderdag, op een virtuele top van de Europese regeringsleiders, „moeten we de verschillen overbruggen”, aldus de opdracht van EU-Raadspresident Charles Michel, die de top organiseert.

Lees ook:Voorzitter Europese Raad: ‘Een sociaal antwoord is nu gevraagd’

Over één ding zijn de leiders het eens: voor het herstel van de economieën in de EU is een astronomisch bedrag nodig – naar schatting 1.000 tot 1.500 miljard euro, veel meer dan de eerste reddingsboei van 540 miljard, die onlangs al door ministers van Financiën overeen werd gekomen. Toen werd er ook afgesproken om te zoeken naar ‘nieuwe financiële instrumenten’ om een ‘herstelfonds’ op te tuigen.

Wat heeft die zoektocht opgeleverd?

Zeker is dat de posities binnen Europa nog nauwelijks dichter bij elkaar zijn gekomen. In aanloop naar de top verschenen er allerlei voorstellen, waarin landen hun creativiteit over ‘nieuwe instrumenten’ de vrije loop lieten. Zo is er het Franse plan voor een fonds dat gezamenlijke, kortlopende schuldpapieren uitgeeft. En een Spaans voorstel voor een fonds, gefinancierd via het uitgeven van ‘eeuwigdurende schuldpapieren’.

‘Oorlogskas’

Tegelijk wordt steeds duidelijker dat overeenstemming over ‘eurobonds’ er binnen afzienbare termijn niet in zit. En dus beweegt een compromis zich richting een vertrouwd instrument: de nieuwe Europese meerjarenbegroting. Die zou tot een soort ‘oorlogskas’ moeten worden omgevormd, waarmee de Europese Commissie vervolgens de boer op kan om vele miljarden euro’s extra te lenen – bedragen tot 1.500 miljard euro doen in Brussel de ronde.

Dit oorlogskasidee lijkt de meeste steun te kunnen krijgen. Ook de Italiaanse premier Giuseppe Conte, die tot voor kort met niks minder dan eurobonds akkoord wilde gaan, suggereerde deze week dat een uitgebreide inzet van de EU-begroting „alle eigenschappen zou kunnen hebben die Italië nodig heeft”. Maar nog altijd wachten er lange en heftige discussies over de details: om hoeveel geld gaat het, voor hoelang, voor welke lidstaten en op welke voorwaarden?

Wat niet helpt, is dat lidstaten al voordat het virus opdook frontaal botsten over die nieuwe begroting (2021-2027) – zowel over de omvang als over de uitgaven. Het Nederlandse verzet tegen een hogere afdracht dan in de vorige begroting (2014-2020) is door de coronacrisis niet afgezwakt. En nu er allerlei nieuwe Europese prioriteiten opdoemen – crisismanagement, het aanleggen van voorraden medisch materiaal – zal het gevecht om het behoud van oude landbouw- en cohesiefondsen er niet minder om worden.

Lees ook: Vooral de Nederlandse koppigheid blijft hangen

Kijken naar Merkel

Tegelijk kunnen er tegen het decor van een nieuwe werkelijkheid – een crisis groter dan The Great Depression, volgens het Internationaal Monetair Fonds – wel zaken schuiven. In Zuid-Europa wordt er verwachtingsvol naar Duitsland gekeken.

Het is niet voor het eerst dat de Duitse bondskanselier Angela Merkel haar positie in aanloop naar een belangrijke ontmoeting presenteert als een soort Rorschachtest – je legt wat opties op tafel en je kijkt hoe de anderen erop reageren. In een persconferentie benadrukte ze het belang van solidariteit en hintte ze op steun voor nieuwe schulduitgifte.

Dit leidde in het Zuid-Europese kamp, aangevoerd door Frankrijk, al tot enige hoop. Zou de aloude as ‘Berlijn-Parijs’, die de afgelopen decennia in zo veel Europese dossiers de doorslag gaf, weer gaan functioneren?

Te vroeg gejuicht, zeggen EU-waarnemers. Merkels opmerkingen waren te vaag om van een werkelijke Duitse draai te spreken. Bovendien klonk er in Duitsland de afgelopen dagen ook wrevel over Macrons uitspraken vorige week. Met zijn dreigende taal en felle uithalen zou hij onnodig onrust hebben gecreëerd op de kapitaalmarkten en de Europese discussie alleen maar hebben bemoeilijkt.

Duitsland hield zich de laatste tijd schuil achter Nederland, dat de rol van boeman, zeggen Brusselse diplomaten, „moedig op zich nam”. Duitsland zit qua economische argumentatie voorlopig op „onze lijn”, is de aanname in het Nederlandse kamp. Maar Merkel is gevoelig voor de groeiende euroscepsis onder Italianen, die zich door de EU in de steek gelaten voelen. Berlijn zal naar verwachting eerder bereid zijn tot een compromis dan Den Haag.

Een top waar een definitief besluit valt, wordt het niet. In het beste geval komen de leiders overeen welk mandaat de Europese Commissie krijgt om de EU-meerjarenbegroting als vliegwiel voor leencapaciteit in te zetten.

Of botsingen uitblijven, is niet zeker. Spanje gaf al een schot voor de boeg met een oproep om in de crisisaanpak meteen ook korte metten te maken met oneerlijke belastingpraktijken in de EU – een verwijzing naar de in Zuid-Europa gehate constructies voor belastingontwijking in Nederland.

Analyse eurozone pagina E4-5