Opinie

Parlement, maak een eind aan deze uitzonderingstoestand

Democratie Het kabinet regeert via experts en persconferenties. Dat kan zo niet langer. Het democratisch proces moet snel herstarten, oordeelt .
Foto ANP /BART MAAT
Foto ANP /BART MAAT

Vijf weken inmiddels zitten we in een ‘intelligente lockdown’, een ongekende situatie met uitzonderlijke vrijheidsbeperkende maatregelen die de uitbraak van het Covid-19-virus moet beteugelen. Waarschijnlijk komen er nog wel een paar weken bij. Nagenoeg iedereen weet en begrijpt dat deze noodmaatregelen nodig zijn om verder en groter onheil te voorkomen, maar het begint nu – met de ergste piek voorbij – toch wel te knellen voor onze manier van vrij samenleven in een democratie.

Het is daarom goed dat voorzitters van de Tweede en Eerste Kamer, de vice-president van de Raad van State, de president van de Algemene Rekenkamer en de Nationale ombudsman op 6 april gezamenlijk hebben uitgesproken dat het democratische proces gewoon doorgang moet vinden.

Maar hoe? Is een wekelijks Vragenuurtje aan het kabinet na een powerpointpresentatie van het RIVM wel een betekenisvolle invulling van dat democratische proces? We worden op dit ogenblik geregeerd door een kleine kring in en rondom het Outbreak Management Team (OMT), die zich verstaat met een al even kleine en gesloten kring van deskundigen en enkele ministers die ‘modelverordeningen’ maken met daarin grote bewegings- en evenementenbeperkingen die worden ‘uitgezet’ door 25 voorzitters van veiligheidsregio’s die door geen enkele volksvertegenwoordiging worden gecontroleerd en eigenlijk alleen verantwoording aan elkaar en aan de minister afleggen.

Kritische grenzen

Niet wat je van een normaal democratisch proces verwacht. Het hele idee is natuurlijk dat het zo moet, omdat het niet anders kan. Toch komen we als dit langer duurt wel in de buurt van een kritische grenzen van ons democratisch rechtsstatelijke systeem.

Zo kan je het noodmaatregelensysteem, dat steunt op de Wet publieke gezondheid, eigenlijk niet veel langer zo gaande houden. Die wet maakt het mogelijk dat met noodverordeningen – eigenlijk een bevoegdheid die burgemeesters onder de Gemeentewet hebben en die de ministers als het ware nu overnemen – een tijdje lang de corona-uitbraak kan worden bezworen.

Lees ook: Kabinet kan ‘dankbaar’ gebruik maken van coronacrisis

Maar om het hele land maanden plat te leggen, daar is die wet niet voor. Het hele idee achter de Wet publieke gezondheid is dat je in het uiterste geval via veiligheidsregio’s noodbevelen kunt geven, maar je kunt er eigenlijk geen vrijheidsrechten ‘achter de voordeur van de burger’ mee beperken. Daar hebben we het stelsel van de grondwettelijk gereguleerde uitzonderingstoestand van de Coördinatiewet uitzonderingstoestanden voor. Toch gebeurt dat nu wel. Volgens de Wet publieke gezondheid mag je alleen bij de burger binnen in het kader van een quarantainemaatregel (waarvan dan het OM onmiddellijk op de hoogte moet worden gesteld). Met de modelnoodverordeningen die nu worden gemaakt, gaan we nogal wat verder. En waar normaal bij het vaststellen van noodverordeningen bepaalde democratische garanties gelden (de gemeenteraad moet zo’n noodverordening bekrachtigen en kan de burgemeester ervoor verantwoordelijk houden) gelden die niet in het geval van de coronamodelverordeningen. Die worden als model opgesteld door het kabinet, maar noch het parlement, noch de gemeenteraad hoeven die te bekrachtigen, of kunnen meepraten over de inhoud ervan. En ter verantwoording roepen is heel ingewikkeld. Hier dreigt een flink democratisch tekort.

Exitstrategie

Ook voor het volwaardig kunnen vergaderen van het parlement moet er iets gebeuren. Nu zitten de Kamers in een situatie waarin ze met minimale informatie de regering moeten zien te controleren. Al is het goed dat ons land niet het parlement naar huis heeft gestuurd (dat gebeurde wel in sommige landen waarin de noodtoestand werd afgekondigd), het democratische proces moet wel betekenisvol zijn en niet tot een soort persconferentie verworden waarbij de ministers aan de Kamer alleen maar uitleggen wat hen bij het vaststellen van beleid heeft bewogen.

Om weer volwaardig op te starten is het niet alleen nodig dat de Kamers de kans krijgen weer op volle sterkte (al dan niet digitaal) te vergaderen, maar ook dat ze inhoudelijk veel nauwer betrokken worden bij de feiten, inzichten en beslissingsroutes. Het kan niet blijvend zo zijn dat een kleine groep experts de route uitstippelt – juist voor de exitstrategie. „We volgen de experts. We varen op de wetenschap”, is zeker voor de korte termijn een verstandige strategie.

Maar we moeten niet vergeten dat ‘de’ wetenschap niet bestaat (ook daarbinnen zijn veel opvattingen en richtingen) en dat expertise en wetenschappelijk inzicht bestaat uit dat wat overblijft na tegenspraak. Discussies bevorderen juist kennis en wetenschappelijk inzicht.

Democratische processen zijn kwetsbaar, zeker in tijden crisis en nood. We moeten daarom snel dat normale democratische proces weer optuigen. Niet alleen door een beetje behelpen in stille Kamers met fractievoorzitters, maar door een open, breed debat gevoed door voor iedereen toegankelijke informatie. Het parlement moet in deze situatie snel meer ruimte en kans krijgen om daadwerkelijk en betekenisvol mee te sturen bij het bepalen van de exitstrategie.

Dat is niet een kwestie van een beetje behelpen met vergaderen via digitale lapmiddelen (wat volgens de Raad van State mogelijk is in zijn laatste voorlichting aan de Kamer – al zijn er wel dringende vragen over te stellen vanuit grondwettelijk perspectief) maar door daadwerkelijk de Kamers mee te laten kijken, mee laten denken en vooraf te betrekken bij de dilemma’s en beleidskeuzes.

Daar moeten de Kamers intern en samen met de regering nu snel afspraken over maken. Uiteindelijk kan het laatste woord in een democratie niet zijn: de experts willen het zo. In een volwassen democratie heeft niemand het laatste woord. En als er een laatste woord moet zijn, dan is het dat van de kiezer.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.