De Tweede Wereldoorlog: kaarten van een historisch scharnierpunt

Geschiedenis De Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog gaat ook over wat erná gebeurde.

Uit De Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog. De atlas besteedt ook aandacht aan de jaren na de oorlog.
Uit De Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog. De atlas besteedt ook aandacht aan de jaren na de oorlog.

Een goeie kaart is een lege kaart. Dat vond althans de Duitse ontdekkingsreiziger en natuurvorser Alexander von Humboldt (1769-1859). Hij zei het zo: „Nur leer scheinende Karten prägen sich dem Gedächtnis ein.” Als je wilt dat iemand iets opsteekt van een kaart, moet die niet propvol zitten met informatie. Toen de Groningse onderwijzer Pieter Roelf Bos in 1877 zijn eerste atlas uitgaf, kreeg het boekwerk dit motto van Humboldt mee. „En het is nog steeds de filosofie achter de atlassen die we maken”, zegt Peter Vroege, uitgever van atlasproducties bij Noordhoff. „We willen de essentie van een fenomeen treffen, we maken geen uitputtend naslagwerk.”

Neergehaalde vliegtuigen in de laatste maanden van de oorlog. (Klik op de kaart om te vergroten) De Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog

Dat geldt ook voor De Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog, die onlangs verschenen is. De oorlog is onderverdeeld in tien thema’s, waaronder ‘Botsing van ideologieën’, ‘Bezetting: einde rechtsstaat’ en ‘Herdenken en vieren’. Met behulp van tientallen kaarten en infographics is elk onderwerp uitgewerkt. „We hebben gekeken naar wat nu de vijftig à honderd kaartverhalen zijn die je over de Tweede Wereldoorlog wilt vertellen”, zegt Vroege. „Per verhaal gebruiken we twee pagina’s, waarvan 75 procent uit grafisch materiaal bestaat en 25 procent uit tekst. Die is inleidend en verbindend. De essentie zit in de kaarten.”

Spraakmakende boeken

Aan de atlas heeft een team gewerkt van vier cartografen, een graphicmaker, vier tekstschrijvers en een eindredacteur. Daar omheen zaten nog tientallen mensen die op ad-hocbasis bijdragen leverden. Vroege: „We hebben geen eigen, nieuw bronnenonderzoek gedaan. Daarvoor werkten we samen met experts van het Nationaal Comité 4 en 5 mei en het [onderzoeksinstituut] NIOD.”

De bronnen voor de kaarten zijn van zeer verschillende aard. Uiteraard is een klassieker als Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog van Loe de Jong gebruikt, maar ook spraakmakende boeken als Grijs Verleden van Chris van der Heijden en deelstudies als Van Leningrad tot Berlijn. Nederlandse vrijwilligers in dienst van de Duitse Waffen-SS, 1941-1945 van Perry Pierik zijn uitgeplozen, net zoals lokale geschiedenissites als Oorlogsslachtofferszeeland.nl en Historie.venlo.nl. Vroege: „Natuurlijk hebben we ons uiterste best gedaan om al die gegevens te controleren, maar helemaal foutloos of volledig zal het nooit worden, weet ik na jaren atlassen maken.”

Kaart van verzetsdaden. (Klik op de kaart om te vergroten) De Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog

Bij deze Bosatlas bleek het mis te zijn gegaan met de drie bombardementen op Doetinchem van eind maart 1945. Die ontbreken op de kaart met het overzicht van de bombardementen tijdens de bezetting en bevrijding. „Dat leverde meteen een boos artikel op in De Gelderlander”, zegt Vroege. De fout gaat terug op een bron uit 1984, waarin de aanvallen op Doetinchem ook ontbraken. „Bij een volgende druk voegen we deze bombardementen toe.”

Het is zaak om constant een open blik te houden voor nieuwe bronnen, benadrukt Vroege. „Bij de Bosatlas van de geschiedenis van Nederland uit 2011 wilden we al een kaart opnemen met de route die de treinen vanuit Westerbork namen naar de Duitse vernietigingskampen in het oosten, maar we konden daarvoor geen goede bronnen vinden. Voor de nieuwe atlas hebben we nu gebruikgemaakt van een reisverslag van eind november 1942 dat was verstopt aan boord van een trein die van Nederland naar Auschwitz reed. De onbekende schrijver noteerde welke plaatsen het transport passeerde, in de hoop op die manier de mensen die nog in Westerbork waren te informeren over de bestemming. Zo hebben we een kaart van die reis kunnen maken.” Van de 826 Joden in deze trein – mannen, vrouwen en kinderen – overleefden uiteindelijk slechts negen mannen de oorlog.

Foto’s geven lijden een gezicht

De atlas biedt niet alleen kaarten en graphics, zoals bijvoorbeeld ook het vorig jaar verschenen boek De Tweede Wereldoorlog in infographics dat deed, maar bevat ook foto’s van personen en objecten. Vroege: „Je kan zo’n enorme gebeurtenis niet alleen vangen in feiten en cijfers. Met de foto’s en het verhaal erbij geven we het lijden een gezicht.”

Er is ook bewust voor gekozen de Tweede Wereldoorlog niet te behandelen als een op zichzelf staand fenomeen, zegt Vroege. „We zien dit conflict als een scharnierpunt in de geschiedenis dat nog steeds ons leven mede bepaalt. Daarom gaan vijf van de tien hoofdstukken over Nederland en de wereld ná de oorlog: hoe gaan we met vrijheid om, wat voor internationale samenwerking is er gekomen, hoe herdenken we de oorlog?”

De atlas is gewoon te koop, maar het was de bedoeling dat 10.000 exemplaren gratis verspreid zouden worden in het voortgezet onderwijs, om de 75ste verjaardag van de bevrijding te vieren. „Daar is niks van gekomen vanwege de coronacrisis”, zegt Vroege. „Maar we zijn vast van plan het volgend schooljaar alsnog te doen.”