Reportage

Is corona het laatste zetje naar de afgrond, vragen Venezolanen zich af

Venezuela Het coronavirus en de mondiale crash van de olieprijzen brengen het noodlijdende Venezuela verder in de problemen. „Het voelt alsof we in de eindfase komen van een doodsstrijd.”

Een man heeft een buggy gevuld met lege flessen om water te gaan halen. Veel Venezolanen hebben geen stromend water in huis, wat het lastig maakt de quarantaineregels tegen corona te volgen.
Een man heeft een buggy gevuld met lege flessen om water te gaan halen. Veel Venezolanen hebben geen stromend water in huis, wat het lastig maakt de quarantaineregels tegen corona te volgen. Foto Ariana Cubillos/AP

Met kracht houden twee mannen een zware waterslang in bedwang, terwijl het water een grote ton in spuit. Ongeduldig staan tientallen Venezolanen met mondkapjes op te dringen in een rij om hun emmers en watertanks gevuld te krijgen. Zwaarbewapende militairen met kogelvrije vesten houden de menigte scherp in de gaten. „Zie je hoe chaotisch het eraan toegaat?”, vraagt Paula Navas per videochat nadat ze de beelden die ze die ochtend maakte heeft verstuurd.

Bijna een week zaten Navas en andere inwoners van de volkswijk Petare in Caracas zonder water, totdat de overheid op de valreep een watertankwagen stuurde. „Je ziet dat niemand zich hier aan de coronaregels houdt. Mensen staan bovenop elkaar, er is zelfs bijna gevochten om water”, zegt Navas, die normaal als assistent op het gemeentehuis werkt.

Weinig officiële doden

Sinds Venezuela half maart in lockdown ging, zitten ze in hun kleine huisje; alleenstaande moeder Paula met acht dochters. Toen de eerste Covid-19-besmettingen bekend werden gemaakt kondigde president Nicolás Maduro onmiddellijk strenge maatregelen af, zich realiserend dat een grootschalige corona-uitbraak funest zou zijn bovenop de toch al nijpende jarenlange economische, humanitaire en gezondheidscrisis in het land. Tot deze woensdag telde Venezuela 329 besmettingen en tien doden. De aantallen liggen daarmee stukken lager dan in een buurland als Colombia, waar al meer dan 250 doden zijn gevallen. Maduro prijst de voortvarendheid van zijn eigen regering. Maar onder de meer dan 28 miljoen Venezolanen waren half april voorzover bekend zo’n 180.000 sneltests uitgevoerd, waarvan de betrouwbaarheid discutabel is. Oppositieleider Juan Guaidó vertrouwt de cijfers dan ook niet en beschuldigt de regering van manipulatie.

Artsen tasten in het duister over het werkelijke aantal besmettingen. „We zijn natuurlijk al jaren een geïsoleerd land waar nauwelijks toeristen en buitenlanders komen, waardoor besmettingen lager kunnen liggen. Maar er is totaal geen transparantie en stel je als arts vragen, dan word je direct beschuldigd van antichauvinistisch gedrag en volgt repressie, je kunt dan opgepakt worden”, zegt een arts die werkzaam is in een staatsziekenhuis in de centraal gelegen stad Barinas. Hij wil niet met zijn naam in de krant uit veiligheidsredenen. In het ziekenhuis waar de arts werkt zijn nauwelijks testen, zegt hij.

IC-bedden

Heel Venezuela telt nog geen honderd IC-bedden terwijl er naar verwachting meer dan drieduizend nodig zijn. Als mensen zich bij hem melden met coronaklachten en hij hen wil onderzoeken, moet dat eerst gemeld worden bij de Sebin, de veiligheidsdienst. „We staan nog maar aan het begin van de crisis en ons gezondheidsstelsel kan dit niet aan. De ziekenhuizen zijn in zeer slechte staat. Artsen moeten hier zelf het licht maken als dat stuk is en zelf lekkages repareren, en dat komt heel vaak voor”, zegt hij.

Nu ook benzinetekorten

Ooit was Venezuela (30 miljoen inwoners) met de grootste bewezen oliereserves ter wereld, het rijkste land van Zuid-Amerika. Maar sinds 2015, twee jaar na de dood van de charismatische links-nationalistische leider Hugo Chávez, verkeert de economie van het land in vrije val en zijn meer dan vier miljoen Venezolanen op de vlucht geslagen. De desastreuze economische situatie in Venezuela is een gevolg van een opeenstapeling van problemen: een verwaarloosde olie-industrie, mismanagement van de economie door het socialistische regime, enorme corruptie, en steeds strengere sancties van de Verenigde Staten. De mondiale coronacrisis komt hier nu bovenop. Deels als gevolg van de pandemie dalen de olieprijzen tot een historisch dieptepunt (20 dollar per vat), wat petrostaat Venezuela verder naar de afgrond duwt. Is dit het laatste zetje, vragen de Venezolanen zich af.

Ik sta uren in de rij om te tanken, terwijl ik met deze coronacrisis geen tijd kan verliezen en in het ziekenhuis moet zijn

Arts uit de Venezolaanse stad Barinas

„We zitten in quarantaine, zonder werk en eten. De elektriciteit valt dagelijks uit, er is geen water en straks zitten we zelfs zonder benzine. We zijn letterlijk tot stilstand gekomen”, zegt Paula Navas somber via het schermpje van de telefoon. Al sinds 2016 volgt NRC haar gezin. Naarmate de crisis nijpender werd, verslechterde ook de situatie in huize-Navas.

Lees ook deze reportage over Paula Navas en haar gezin

Vanwege de hyperinflatie en schaarste eten ze sinds enkele jaren nog maar een keer per dag. In 2017 verloor Paula haar 22-jarige dochter Aldeny omdat er geen insuline meer te vinden was. Aldeny, suikerpatiënt, raakte in coma en overleed. „Steeds denk je: erger dan dit kan niet, en dan komt de volgende crisis. We zitten al jaren in de overlevingsstand maar de bodem komt in zicht”, zegt ze.

Met een mondkapje op tegen het coronavirus melden Venezolanen zich bij een waterdistributiepunt in hoofdstad Caracas. Foto Manaure Quintero/Reuters

Het tekort aan benzine in het olierijke Venezuela is recentelijk ontstaan, vooral als gevolg van ingrijpende sancties van de VS. Onder leiding van president Trump wordt gepoogd de autocratische, socialistische president Maduro te verdrijven. De VS en circa vijftig westerse landen steunen en erkennen oppositieleider Juan Guaidó, de parlementsvoorzitter die januari 2019 het interim-presidentschap opeiste na de frauduleuze herverkiezing van Maduro.

Amerikaanse sancties

Door de sancties kan Venezuela zijn ruwe olie nauwelijks meer uitvoeren. Jarenlang ging dit naar Citgo, een Amerikaanse dochteronderneming van het Venezolaanse staatsbedrijf PDVSA, die de olie verwerkte en als benzine terugstuurde naar Venezuela. Deze regeling beëindigde Washington vorig jaar en ook andere buitenlandse bedrijven trokken zich uit vrees voor Amerikaanse sancties terug. Rosneft sprong aanvankelijk nog bij, dit jaar staakten ook de Russen hun activiteiten in het land.

Ondertussen pompt Venezuela elk jaar minder olie op: tien jaar geleden nog 3 miljoen vaten per dag, nu nauwelijks 700.000. Door een braindrain van olie-experts, door slecht beleid en verwaarlozing zijn steeds meer velden en lokale raffinaderijen gesloten. Met als gevolg brandstofschaarste en kilometerslange rijen voor de tankstations. Op beelden is te zien hoe mensen slaags raken voor een beetje benzine. „Als artsen krijgen we wekelijks een brandstofbon en voorrang bij de pompstations. Toch sta ik nog uren in rij om te tanken, terwijl ik met deze coronacrisis geen tijd kan verliezen en in het ziekenhuis moet zijn”, zegt de arts uit Barinas.

Machtsstrijd

De ineenstorting van Venezuela die jaren geleden inzette, kan volgens experts bij deze lage olieprijs en olieproductie in een stroomversnelling komen. „Als het Maduro niet lukt snel een geldschieter te vinden om aan benzine te komen en voedsel te importeren kan het dramatisch worden”, zegt Asdrúbal Oliveros, analist van Ecoanalítica, een economisch adviesbureau.

De komende weken zijn volgens hem cruciaal. „Er kan sociale onrust uitbreken. Denk aan plunderingen en geweld, want mensen verdienen geen cent omdat ze in quarantaine zitten. Maduro moet de steun van het leger en belangrijke figuren binnen zijn regering veilig blijven stellen, wil hij in het zadel blijven.”

Lees ook: Bij deze lage olieprijs kan Maduro gaan wankelen

Amerikaanse pogingen vorig jaar om via oppositieleider Guaidó een machtswisseling te orkestreren, mislukten. De VS grijpen de corona- en oliecrises nu aan om Maduro verder in de tang te nemen. Vorige week kreeg olieconcern Chevron van president Trump de opdracht Venezuela uiterlijk 1 december te verlaten. Daarmee vertrekt de laatste Amerikaanse multinational uit Venezuela. En vorige maand zetten de VS 15 miljoen dollar tipgeld op het hoofd van Maduro, omdat hij betrokken zou zijn bij grootschalige cocaïnesmokkel naar de VS met het Cártel de los Soles (Zonnenkartel).

Steun van Rusland en China

Hoewel Venezuela verder geïsoleerd raakt, blijft Maduro aan de macht dankzij de steun van grootmachten Rusland en China. Tijdens de coronacrisis stuurt China medisch materiaal als mondkapjes en beademingsmachines en net als Rusland geeft het ook voedselhulp. „Het is geopolitiek waarbij Amerika, China en Rusland hun invloed hier proberen te vergroten. De vraag is of hun belangen ook die van de Venezolanen dienen. Of loopt de bevolking uiteindelijk het gevaar de dupe te worden van dit steekspel tussen grootmachten?”, vraagt Oliveros zich af.

Betogers van de Venezolaanse oppositie botsen met leden van de politie, tijdens een protest bij het parlement in maart. Door de isolatiemaatregelen zijn de straatprotesten tegen het regime doodgebloed. Foto Rayner Peña/EPA

Intussen is het voor oppositieleider Guaidó lastig zichzelf te profileren. Hij was in februari juist weer begonnen de straatprotesten nieuw leven in te blazen, maar die zijn door de lockdown nu verboden. Het enige wat de oppositiepresident rest, is met steun van geldschieters handgel en zeepjes uit te delen onder de bevolking. Maduro kan zijn macht en repressie juist verder opvoeren, nu het land platligt en het op straat wemelt van de politieagenten en militairen.

Volgens Reuters zouden er in het diepste geheim deze week gesprekken tussen de oppositie en regering zijn gestart om, te midden van de coronacrisis, tot elkaar te komen. Een 'transitieplan' dat de VS eerder dit jaar presenteerden waarbij de sancties zouden worden opgeheven als zowel Maduro als Guaidó plaatsmaakt voor een interim regering, is afgewimpeld door het regime.

Paula Navas houdt hoop, ondanks de opeenstapeling van problemen. „Het voelt alsof we in de eindfase terechtkomen van een langzame doodsstrijd. Maar als dat nodig is voor een echte verandering in ons land, dan moeten we ook hier doorheen.”

Correctie (29/4) In een eerdere versie stond dat NRC de familie van Paula Navas sinds 2015 volgt. Dat moet zijn 2016.