Kunst kijken in de buitengalerij : de mooiste Wilhelmina is van hardsteen

Koninklijke beelden Nu de musea dicht zijn, kijkt Wim Pijbes naar beelden in de buitenruimte. In dit weekeinde voor Koningsdag: beelden van de Oranjes.

Een fietsende Beatrix in Rheden. .
Een fietsende Beatrix in Rheden. . Richard Broekhuijzen/Wikimedia Commons

Overal in Nederland staan beelden van de Oranjes. Koninklijke beelden als uiting van nationaal sentiment zijn het, de ene keer uit dankbaarheid, dan weer als propaganda voor de historische verbondenheid van ons land met het koningshuis.

Het duurde even voor deze traditie op gang kwam. Het oudste Oranjebeeld dateert uit 1845, twintig jaar na de inrichting van het koninkrijk. Het was koning Willem II zelf die de opdracht verstrekte aan de Franse beeldhouwer Émile de Nieuwerkerke voor een klassiek bronzen ruiterstandbeeld van Willem van Oranje, op het Noordeinde in Den Haag.

Bij de officiële onthulling klonken maar liefst 101 kanonschoten en werd gesproken van ‘(…) een plegtige verzegeling der verbindtenis tussen Vorst en Volk’. Van het beeld werden prenten en miniatuur-afgietsels te koop aangeboden, hierdoor kon de Oranjegezindheid zich over het hele land uitspreiden. Op een vergelijkbare manier herinnerden afbeeldingen van het vorstenhuis ons generaties lang bij iedere contante betaling aan de regerend vorst. Muntgeld als klein-sculptuur, ontworpen door gerenommeerde kunstenaars ter meerdere eer en glorie van de geportretteerde en de nationale identiteit.

Het ruiterstandbeeld was het eerste openbare standbeeld in Den Haag, maar het kreeg vrijwel direct gezelschap van nóg een beeld van dezelfde Oranje. Deze staande Willem de Zwijger door Louis Royer werd in 1848 onthuld op het Plein, na een jarenlange procedure en geldinzameling. Stond Willem aanvankelijk met het gezicht richting Binnenhof, later zou hij een kwart slag gedraaid worden – waardoor de blik van de Vader des Vaderlands zich afwendde van het politieke centrum.

Het meest afgebeelde lid van de koninklijke familie is, met kop en schouders, koningin Wilhelmina. Al bij haar inhuldiging in 1898 verrezen in het hele land blijken van eerbetoon aan de jonge vorstin. Een Nederlands fenomeen zijn de Wilhelminafonteinen, die we onder meer aantreffen in Bussum, Breda, Deventer, Gorinchem, Rotterdam en Zutphen. Ook ontstonden, vaak op burgerinitiatief, talloze herdenkingsbanken en herinneringsnaalden waarvan de zeventien meter hoge obelisk in Apeldoorn, in 1901 geplaatst ter viering van het huwelijk van Wilhelmina en Prins Hendrik, de bekendste is.

Wilhelmina kent vele gedaantes in brons en steen, ten voeten uit, als buste of te paard, zoals op het Rokin in Amsterdam. Dit elegante beeld door Theresia van der Pant, in 1972 geplaatst op een bronzen sokkel van de hand van architect K.L. Sijmons, staat al jaren als een souverein baken in het Amsterdamse stadsgewoel. De meeste passanten zullen niet in de gaten hebben wie deze fiere, onverstoorbare ruiter is. Tijdens de turbulente inhuldiging van koningin Beatrix op 30 april 1980 troonde ze hoog boven het gedruis, de rookwolken en het traangas uit. Nederlandse ruiterbeelden zijn een zeldzaamheid en al helemaal in de hoofdstad.

Lees ook: Dit moet het mooiste park van Europa worden

De mooiste Wilhelmina is gehouwen uit hardsteen en siert sinds 1968 Het Park in Rotterdam. Het is letterlijk een vrouw uit één stuk, Charlotte van Pallandt beeldde haar af als de onverzettelijke en standvastige moeder des vaderlands. Van Pallandt liet een groot oeuvre na, waarvan dit haar meesterwerk is. Jammer dus dat het geflankeerd wordt door een lullige prullenbak en scheve lantaarnpaal. Zoals veel beelden in de Nederlandse buitenruimte: te weinig gezien en nog minder naar omgekeken.

Het standbeeld van koningin Wilhelmina in Het park in Rotterdam. Gemaakt van hardsteen door Charlotte van Pallandt. Foto Walter Herfst

En hoe staat het met onze vorige vorstin en de huidige koning? De enkele standbeelden van de koninginnen Juliana en Beatrix, nota bene zelf een bekwaam beeldhouwer, steken povertjes af bij die van hun voorgangers. In een van de schaarse buitenbeelden van Beatrix zien we de vorstin, bevroren in brons, gezeten op een fiets, bevestigd op een ijzeren vloerplaat. Alsof het staatshoofd van haar sokkel moest, gelijkvloers met haar volk. Beatrix verdient beter.

Willem-Alexander en Máxima op een putdeksel Foto René en Peter van der Krogt https://standbeelden.vanderkrogt.net.

En of onze huidige koning nog eens in het openbaar vorstelijk vereeuwigd gaat worden? De tijd zal het leren. Met het verdwijnen van de gulden is tot op heden geen aanleiding gevonden om de rijke beeldtraditie van de Oranjes op artistiek hoogstaande wijze sculpturaal naar onze tijd te vertalen. Of het zouden de putdeksels moeten zijn die sinds 2013 in 400 Nederlandse gemeenten zijn terug te vinden. Brons heeft plaatsgemaakt voor gietijzer. Niet langer verheven boven het volk zijn koning en koningin tegenwoordig, letterlijk, onder ons.