Reportage

Seksuele voorlichting op school ? Niet in de ‘lhbt-vrije’ zones van Polen

Discriminatie Poolse gemeenten institutionaliseren homofobie onder het mom dat zij kinderen willen beschermen tegen de verdorven westerse moraal. Trouwen? „Een blinde krijgt toch ook geen rijbewijs?”

Nationalistische Polen demonstreren in Warschau. Onder: Sticker met de woorden ‘lgbt-vrije zone’.
Nationalistische Polen demonstreren in Warschau. Onder: Sticker met de woorden ‘lgbt-vrije zone’. Foto’s Wojtek Radwanski/AFP en Kacper Pempel/Reuters

Kazimierz Strzelec dacht dat hij de worsteling met zijn geaardheid en zijn omgeving te boven was toen hij op een ochtend in mei wakker werd in een ‘lhbt-vrije zone’.

De dag ervoor had de gemeenteraad van Niedrzwica Duza, de verzameling lintdorpen waar hij al vrijwel zijn hele leven woont, een resolutie aangenomen om „homoterreur” te stoppen. Het is een van de zo’n honderd Zuidoost-Poolse gemeenten, districten en provincies die zich het afgelopen jaar „vrij van lhbt-ideologie” hebben verklaard. De golf van institutionele homofobie bestrijkt inmiddels een derde van het land.

„Het is een gecoördineerde actie van politici die doen alsof ze een – mij onbekende – ‘ideologie’ bestrijden. Maar het raakt echte mensen zoals ik. Ons wordt verteld dat we er niet mogen zijn”, zegt Strzelec, pre-corona, in de krappe slaapkamer die hij deelt met zijn Franse bulldog Mike en een permanente kerststal.

Toen hij zich publiekelijk tegen de resolutie uitsprak, werd hij door een gemeenteraadslid, op wie hij nota bene gestemd had, een „joker” en „abnormaal” genoemd. De resoluties zijn grotendeels symbolisch, bedoeld voor electoraal gewin en zonder rechtscheppende waarde. Maar maak Strzelec niet wijs dat dit niet persoonlijk is.

Een sticker met „LGBT-free zone” erop, verspreid in het conservatieve weekblad Gazeta Polska. Foto REUTERS/Kacper Pempel

Eenzaam verzet

Strzelec, een 59-jarige fabrieksmonteur, kent in zijn gemeente van ongeveer tienduizend inwoners niemand die uit de kast is. Geen ander die ook met een pet met de tekst born this way over straat zou durven. Zelf verzamelde hij daar twaalf jaar geleden de moed voor. Voor die tijd was hij niet in staat om zijn gevoelens te verenigen met zijn diepe katholieke geloof. Noch wilde hij zijn familie ermee opzadelen. „Zolang je er niet over sprak, leek het alsof het niet bestond.”

Veel Polen zouden homoseksualiteit het liefst negeren. Maar nu lhbt’ers als Strzelec steeds zichtbaarder durven te zijn, mobiliseren conservatieven tegenkrachten. Zij letten erop binnen de marges te blijven die de Europese Unie haar lidstaten biedt wat betreft discriminatie en gelijkheid. Zo benadrukken anti-lhbt’ers – van de hoogste aartsbisschop tot de dorpspoliticus – in gesprekken allereerst dat Polen, in tegenstelling tot diverse West-Europese landen, homoseksualiteit nooit heeft verboden. En dat zij daar ook niet op uit zijn. Ze vinden „dat elk mens respect verdient”, aldus aartsbisschop Stanislaw Gadecki. „Wij bemoeien ons niet met wat er in de slaapkamer gebeurt”, zegt Rafal Dorosinski, jurist van de religieus geïnspireerde stichting Ordo Iuris. En „wij discrimineren nooit iemand vanwege diens seksuele oriëntatie”, verkondigt viceburgemeester Lukasz Czarnomski van Niedrzwica Duza.

Zolang homoseksuelen hun gevoelens maar niet uitdragen in een roep om te mogen trouwen, bij pride-marsen of op scholen. „Het is belangrijk dat kinderen niet aan die parades worden blootgesteld”, zegt Czarnomski. Dat mensen van hetzelfde geslacht niet mogen trouwen, vindt Dorosinski net zo logisch als dat „blinden geen rijbewijs krijgen”.

Handkusjes voor opgestoken middelvingers op lhbti-mars in Polen

Ressentiment

De resolutie in Niedrzwica Duza was een initiatief van Czarnomski. Aan een vergadertafel in het gemeentehuis noemt hij het „een voorzorgsmaatregel” tegen de westerse seksuele revolutie, die dit deel van Polen tot nu toe ‘bespaard’ is gebleven. „Nu klopt die ideologie steeds agressiever op onze deur, om te vertellen hoe we ons leven moeten leiden. Onze verklaring is een democratisch besluit van de meerderheid: wij laten ons niet de waarden van een minderheid opleggen.”

Zijn woorden passen in een breder Midden-Europees ressentiment tegen het idee dat de liberale democratie, waarin de rechten van minderheden expliciet beschermd worden, de enige smaak is in de politieke ijscokar. Hij is daarom niet onder de indruk van de veroordelingen van de ‘lhbt-vrije zones’ door zowel het Europees Parlement als de Europese Commissie. ‘Brussel’ wordt juist gezien als onderdeel van de genderopdringerigheid.

Gevraagd naar de aanleiding voor de anti-lhbt-resoluties wijst iedereen naar de burgemeester van Warschau. Die sloot in februari vorig jaar een ‘lhbt-pact’ om de veiligheid in de hoofdstad te verbeteren en op scholen antidiscriminatieprogramma’s en seksuele voorlichting te bevorderen. Vooral op dit laatste doel reageerden conservatieve politici en media geagiteerd. Warschau zou „kleuters seksualiseren” door hun over masturbatie te vertellen, „homopropaganda” verspreiden en gezinnen ontwrichten.

De conservatief-nationalistische partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) won vervolgens de Europese en landelijke verkiezingen met posters waarop een traditioneel Pools gezin schuilt onder een partijparaplu waar de kleuren van de regenboog op afketsen. Religieuze leiders spraken van een „regenboogplaag” „Na het socialisme en het nationaal-socialisme is de lhbt-ideologie op dit moment de grootste bedreiging voor sociale structuren”, zei Gadecki, voorzitter van de Poolse bisschoppenconferentie, vorig jaar tegen een groep buitenlandse journalisten.

De homoseksuele Jakub Przybysz (rechts): „Ik wil dit land niet verlaten, maar vraag me af of ik in Polen veilig ben”.

Foto Anna Liminowicz/NYT

Onderwijs als strijdtoneel

In dit klimaat namen tientallen lokale en regionale gremia in Zuidoost-Polen vorig voorjaar korte, felle, deels van elkaar gekopieerde anti-lhbt-resoluties aan. Sinds de zomer zijn vier in Warschau geschreven pagina’s populair: het Handvest familierechten van de lokale overheid, afkomstig van Ordo Iuris. Deze juridische stichting met een chic kantoor, waar tientallen medewerkers elke dag om twaalf uur in gebed samenkomen, werd in Polen bekend als drijvende kracht achter een poging, in 2016, om abortus volledig te verbieden. Ze maakt deel uit van een ultraconservatief internationaal netwerk van ngo’s en heeft een eigen lobbykantoor in Brussel.

Jurist Rafal Dorosinski schreef mee aan het handvest, waarin met geen woord over lhbt’ers gerept wordt. De bedoeling ervan, zegt hij, is „om de bestaande juridische orde te beschermen” – de orde waarin het huwelijk een exclusief heteroseksuele aangelegenheid is en scholen niet aan seksuele voorlichting doen. In plaats van daarvan krijgen Poolse tieners het vak ‘voorbereiding op het gezinsleven’: een bevestiging van klassieke rolpatronen met alleen een beetje aandacht voor seks ten behoeve van de voortplanting.

„Het is volstrekt ideologisch en simpelweg gevaarlijk als jongetjes leren dat ze ook meisjes kunnen zijn”, zegt Dorosinski. Hij waagt zich er niet aan om hardop te zeggen dat homoseksualiteit iets aangeleerds is, maar „als tieners telkens wordt verteld dat homoseksuele relaties normaal zijn, kan dat hun gedrag beïnvloeden”. Dat een leraar tegenover zijn leerlingen zou benoemen dat hij een vriend heeft, vindt hij „niet prudent”.

Lees ook ‘In Polen zet de regering zelfs de geschiedenis naar haar hand

Ook in Niedrzwica Duza is onderwijs het nieuwe strijdtoneel in de cultuuroorlog tussen Polen die hechten aan geloof en tradities en de voorvechters van progressieve waarden. Viceburgemeester Czarnomski poogt met zijn resolutie om ngo’s buiten de schoolpoorten te houden. Het gaat om organisaties die lesmateriaal ontwikkelen om discriminatie tegen te gaan – van lhbt’ers, maar ook van immigranten en gehandicapten. „Organisaties die met mooie woorden als ‘tolerantie’ van school naar school trekken, maar in werkelijkheid homopropaganda verspreiden”, zegt Czarnomski.

Honorata Sadurska (26), een dierenarts die ook in een ‘lhbt-vrij’ dorp woont, zou graag dat soort schoolbezoeken organiseren. „Wij willen met klassen praten over tolerantie en vooral aan kinderen in dit soort gemeenschappen die worstelen met hun identiteit laten zien dat wij bestaan.”

Vijand die op kinderen uit is

De resolutie heeft Kazimierz Strzelec gesterkt in zijn activisme, maar zijn dagelijks leven is, sinds hij in een ‘lhbt-vrije zone’ woont, niet significant veranderd. De pesterijen van collega’s over zijn geaardheid zijn niet erger geworden, maar ook niet minder. Veel inwoners weten niet eens dat de gemeente een anti-lhbt-resolutie heeft aangenomen.

Strzelec heeft begrip voor buren die bang zijn voor alle snelle veranderingen in de wereld en daarom „hun heil zoeken bij politici die doen alsof ze alles kunnen houden zoals vroeger”. Waar hij niet mee kan leven, is hoe die politici die angst gebruiken om homoseksuelen te ontmenselijken en af te schilderen als vijand die het op kinderen heeft voorzien. „Zo is de pogrom in Kielce ook begonnen.” Een jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog vermoordden Polen tientallen Holocaustoverlevers nadat een achtjarig jongetje had gelogen dat hij door Joden ontvoerd was.

Ook dierenarts Sadurska trekt die parallel. „Wat is de volgende stap: stranden die verboden zijn voor lhbt’ers? Bordjes met ‘winkel alleen voor katholieken’?”

Sadurska is met haar paars geverfde haar en neuspiercing nogal een verschijning in Konskowola, het dorp waar ze woont met haar moeder en grootmoeder. Bij de dierenartsenpraktijk waar ze werkt komen soms mensen die niet willen dat hun hond, kat of cavia door haar behandeld wordt. Ze is online bedreigd. En ze kreeg in de bus een harde duw van „een lokale voetbalhooligan” die haar ook op straat al eens had lastiggevallen. „Dat soort types voelen zich gesterkt door de propaganda van de kerk en politici”, zegt ze.

Het liefst zou Sadurska dit dorp morgen verruilen voor Lublin, de nabijgelegen stad waar ze studeerde en waar de vrienden wonen bij wie ze zichzelf kan zijn. Een cynisch gevolg van de homofobe resoluties kan zijn dat ze een selffulfilling prophecy worden. Lhbt’ers die zich gediscrimineerd voelen trekken naar de steden of zelfs naar het buitenland.

Kazimierz Strzelec blijft in Niedrzwica Duza. Als veertiger verhuisde hij voor zijn werk naar Duitsland, maar na een jaar was hij alweer terug. Vooral voor zijn gezondheid. „Ik miste ook mijn familie, mijn kerk en mijn land.”

Eén belangrijk ding nam hij mee uit Duitsland: het lef om op zijn 47ste eindelijk open te zijn over zijn gevoelens voor mannen.