Welke haven is dit en wat doet dat schip daar?

Zoektocht Een medewerker van Museum MORE die vanwege de coronacrisis thuis zit, ging op zoek naar het verhaal achter een schilderij. „Je probeert wat letters uit en dan denk je: ja, dat staat er.”

De oceaanstomer ‘Gelria’ eind jaren 20 van de vorige eeuw aan de De Ruyterkade in Amsterdam, geschilderd door Jan Ouwersloot (1902-1975).
De oceaanstomer ‘Gelria’ eind jaren 20 van de vorige eeuw aan de De Ruyterkade in Amsterdam, geschilderd door Jan Ouwersloot (1902-1975). peter cox

Achter elk schilderij zit een verhaal en soms neemt iemand de tijd om dat te achterhalen. Of krijgt die tijd, omdat de coronacrisis de gewone werkplanning in de war schopt.

Het schilderij bij dit artikel werd vorig jaar zonder titel en zonder datering aangekocht door Museum MORE in Gorssel, alleen de schilder was bekend. Dan krijg je ongeveer dit bijschrift: Gezicht op Nederlandse haven van Jan Ouwersloot (1902-1975), jaren dertig.

Wanneer het museum straks weer opengaat, zal er veel meer informatie te lezen zijn over ‘Gezicht op Nederlandse haven’. Bijvoorbeeld dat we op het schilderij de De Ruyterkade in Amsterdam zien, „tussen de twee wereldoorlogen een wirwar van bedrijvigheid, waar grote oceaanstomers passeerden op weg naar verre oorden”. Deze oceaanstomer heette Gelria, Agatha Christie voer er in 1927 op mee toen ze na haar scheiding de pers ontvluchtte. De Nederlandse schrijfster Cissy van Marxveldt was nooit passagier, maar liet wel „een van haar populaire bakvis-avonturen afspelen op het schip”. Dichter-schrijver Slauerhoff monsterde een aantal keren aan, onder meer toen het schip na een uitbraak van tyfus net volledig was ontsmet en schoon verklaard. „Vier bemanningsleden waren overleden. De Gelria werd volledig ontsmet met lysol. Dokter Dinger, een soort voorloper van RIVM’s Jaap van Dissel, was persoonlijk meegereisd om grondig onderzoek te verrichten naar de brandhaard, met behulp van een scheepslaboratorium.”

Omslag van de roman De Arcadia van Cissy van Marxveldt die zich afspeelt op de Gelria.

Het staat allemaal in een document van vijf pagina’s, waarvan nog een samenvatting zal worden gemaakt voor het museumpubliek. „Ik dacht: ik ga gewoon eens zoeken”, zegt Ellen van Slagmaat van Museum MORE. Dat deed ze achter de laptop thuis, want in het museum zijn medewerkers nu alleen als het moet. Op een foto van het schilderij die ze had gedownload was op de scheepsromp de naam van het schip bíjna te lezen: „Dus je probeert wat letters uit en opeens denk je: ja, dat staat er.”

De Britse National Archives bleken een vrij compleet overzicht te hebben van schepen die Engelse havens bezoeken. De in 1913 voor de Koninklijke Hollandsche Lloyd gebouwde Gelria deed tussen 1913 en 1931 meermalen Southampton aan, meestal was het schip op weg naar Zuid-Amerika. Aan boord: bijna 1.500 passagiers, veel arme emigranten maar ook eersteklaspassagiers van wie namen opdoken in Delpher, het krantenarchief van de Koninklijke Bibliotheek dat goed is voor 13 miljoen Nederlandse krantenpagina’s vanaf de zeventiende eeuw tot nu. Ellen van Slagmaat: „En ik ging natuurlijk googlen, dan combineerde ik woorden en namen, soms bladerde ik door tot aan de tiende of twaalfde pagina met resultaten.”

Om welke havenkade het ging, kon ze afleiden uit het rode reclamebord rechts op het schilderij, het staat boven op een steigerhuisje. ‘Stoombootreederij N.V. Gebr. Van den Boom’ voer indertijd dienstlijnen naar Leeuwarden, Franeker, Dokkum en Helmond vanaf de De Ruyterkade aan het IJ. De Gelria had haar ligplaats aan de Oostelijke Handelskade.

Een brief aan een geliefde

Vooral door Slauerhoff vond ze meer informatie over de Gelria. „Die stuurde onderweg een keer een brief aan een geliefde die zijn avances zou weigeren, maar met wie hij de rest van zijn korte leven bevriend bleef.” Slauerhoff in mei 1928: „Weet je wat opvallend is hier? Dat de migranten ondanks hun nooddruft veel levenslustiger indruk maken dan de rijke 1e klassers. Een leven met veel zorgen schijnt toch waarachtiger te zijn dan een leeg luxe leven. Helaas ben ik natuurlijk erg aan de 1e klasse gebonden. Daar is weinig aan te doen. Ik hoop bij terugkomst je geslaagd te vinden. Groet thuis hartelijk van mij. Je Jan.”

Na de beurskrach van 1929 raakte de Koninklijke Hollandsche Lloyd steeds meer in de problemen. De Gelria voer eind 1931 voor het laatst de Amsterdamse haven in, daarna werd ze uit de vaart gehaald. Drie jaar later ging het schip nog één keer de oceaan over, gecharterd door Argentijnse zakenlui die ermee naar Buenos Aires voeren. Voor de gelegenheid waren de twee schoorstenen geschilderd in de kleuren van de Argentijnse vlag. De Koninklijke Hollandsche Lloyd ging failliet in 1935. Na omzwervingen (Italië, Duitsland, Groot-Brittannië) werd de Gelria eind jaren veertig verkocht voor de sloop.

En wanneer is ‘Gezicht op Nederlandse haven’ geschilderd door Jan Ouwersloot? Ellen van Slagmaat: „Waarschijnlijk vóór november 1931, daarna is het schip een paar keer van kleur veranderd. Op foto’s van 1925 en 1928 zie je nog een witte romp.”