Recensie

Recensie Beeldende kunst

Candice Breitz heeft haar bedenkingen bij Hollywood-empathie

Tentoonstelling Is empathie af te dwingen? En zo ja, wie kan dat dan het beste doen? In de installaties van de Zuid-Afrikaanse kunstenaar Candice Breitz draait het om de politiek van empathie.

Still uit de video-installatie 'TLDR' (2017) van Candice Breitz, waarin de verhalen van Zuid-Afrikaanse sekswerkers centraal staan.
Still uit de video-installatie 'TLDR' (2017) van Candice Breitz, waarin de verhalen van Zuid-Afrikaanse sekswerkers centraal staan. Kunstmuseum Bonn

Stel: je laat alle stropers verplicht kijken naar Disney’s Bambi, racisten schotel je The Color Purple voor en seksistische haantjes laat je luisteren naar The Man van Taylor Swift. Misschien lukt het om de wereld zo een beetje te veranderen. Maar wie dat wil, moet vooral erop letten dat hij voor de juiste boodschapper kiest – die is minstens zo belangrijk als de boodschap. Het is een kern in het werk van de Zuid-Afrikaanse kunstenaar Candice Breitz.

In 2017 viel Breitz tijdens de Biënnale in Venetië op door de manier waarop ze de boodschapper centraal zette: ze liet acteurs Julianne Moore en Alec Baldwin de verhalen van zes vluchtelingen vertellen. De empathie spatte van het scherm, dat is immers waar acteurs hun beroep van hebben gemaakt. Maar Breitz wijst de toeschouwer op zijn hypocrisie; de ontroering wordt niet veroorzaakt door de harde werkelijkheid: je hebt geluisterd omdat de verhalen verteld werden door bekende acteurs.

Iets vergelijkbaars doet Breitz op verschillende manieren op een grote tentoonstelling van haar werk in Bonn. Het Kunstmuseum aldaar is gesloten maar hoopt vanaf mei weer toeschouwers te kunnen ontvangen. Bovendien is het beeldmateriaal uit veel van haar installaties online te vinden. De kern van de tentoonstelling is TLDR (too long, didn’t read), waarin de verhalen van Zuid-Afrikaanse sekswerkers centraal staan.

In de ‘hoofdfilm’ vertelt een twaalfjarig jongetje over wat er met ze gebeurt. Hij is omringd door tien sekswerkers in oranje outfit, op hun shirts staat ‘This is What a Sex Worker Looks Like’. Het jongetje vertelt waarom het totaal verbieden van prostitutie een slecht idee is: de gevaren van illegaliteit zijn enorm.

De aanleiding was de oproep van Hollywoodsterren die in 2015 ageerden tegen een voorstel van Amnesty International om sekswerk te legaliseren. Schandalig en vrouwonvriendelijk, stelden de actrices, zo werd de seksindustrie genormaliseerd in plaats van dat vrouwen werden beschermd. Het twaalfjarige kind legt in een glashelder betoog uit hoezeer de Hollywoodvrouwen misleid zijn.

Terwijl hij spreekt, staan de sekswerkers er zwijgend naast. Ze houden emoticonvormige maskers voor hun gezicht en hebben borden waarmee ze als een Grieks koor commentaar geven op zijn verhaal: ‘A blow job is better than no job’, ‘Not Your Victim’ of ‘Save your white tears’. Af en toe duikt er iemand met een skelethoofd op: ‘Sonja Pieters, 20 jaar, schot in borst’ staat er bij. De daders worden nooit gevonden, de politie doet geen moeite.

„Waarom juist ík het verhaal vertel?”, vraagt de jongen aan het slot van de sessie. „Omdat je nu eenmaal liever luistert naar een onschuldig jongetje dan naar sekswerkers die hun beroep verdedigen.” Wie daar zo zijn twijfels bij heeft, kan na de ‘inleiding’ van drie kwartier, naar interviews met verschillende sekswerkers die aan het project meewerkten en allemaal hun verhaal vertellen. Waarom ze voor dit beroep kozen, hoe ze dat invullen, hoe ze hun klanten zien en in enkele gevallen hoe ze mishandeld zijn.

Meryl Streep

TLDR (de titel verwijst naar dat omvangrijke Amnesty-rapport dat het verliest van soundbites van actrices) wordt omringd door enkele installaties die bescheidener van omvang zijn. Het intieme Labour – de meest recente installatie van Breitz – bevat beelden van geboortes, die achteruit worden afgespeeld. Niks geen glamour of anderen die je waarden verwoorden, maar het moment waarop je als vrouw definitief kwetsbaar bent door de rol die je krijgt. De nageboorte in zowel de letterlijke als figuurlijke betekenis zie je in close-up, verstopt achter een gordijn.

De gedachte is hetzelfde, maar de authenticiteit contrasteert danig met Meryl Streep, die de hoofdpersoon is in HER. In deze installatie zijn korte fragmenten uit films van de afgelopen dertig jaar gemonteerd, die gezamenlijk een verhaal vertellen vol drama, overspel, verdriet, waarin de vrouwelijke hoofdpersoon onvermijdelijk het onderspit delft. En zo hebben actrices en sekswerkers toch nog wat gemeen, al oogst de ene roem, en de ander geweld.