Opinie

Ontregeling van het recht is hét moment voor vernieuwing

De Rechtsstaat

Een tot twee jaar, zolang lijkt het dus te gaan duren, de ontregeling van alles door het coronavirus. De rijksbegroting raakt ernstig in de war, net als de gehele economie, het dagelijks verkeer en dus de publieke dienstverlening. Het kan nog meevallen, als er snel een vaccin of een geneesmiddel wordt ontdekt. Maar vooralsnog is de ‘anderhalvemetersamenleving’ het wenkend perspectief. In een gevangenis lukt dat alvast niet.

In alle sectoren is inmiddels een herijking gaande – wat kan er online, wat op afstand, wat niet meer. Iedereen vraagt zich af welke veranderingen blijven, welke innovaties de sporen krijgen, waarvan écht afscheid moet worden genomen. Voor de rechtspraktijk, vastgesnoerd in procedures, nogal een uitdaging.

Er zijn overal andere wijzen van dienstverlening nodig. En als die er niet zijn, of onbetaalbaar, dan worden activiteiten bevroren of gestaakt. Hoe gaan advocatuur, rechtspraak, gevangeniswezen en juridische dienstverlening zich aanpassen? Dit is een tijd voor vernieuwers en ondernemers. Voor een grote schoonmaak van alles ‘wat te doen gebruikelijk’ is. Iedere crisis consolideert – alleen dat wat meerwaarde biedt, blijft overeind. Het Advocatenblad vond uit dat een kwart van de advocatenkantoren op omvallen staat, vooral die met minder dan vijf advocaten. Typisch een kwetsbare sector, te afhankelijk van overheidsfinanciering, met te weinig innovatie en schaalgrootte. Is dit het moment voor opschaling en digitalisering? Is de permanent thuiswerkende rechter terug en de net ontwikkelde kantoortuin in het gerecht alweer begraven?

Lees ook: Digitaal doe-het-zelf-recht, elders blijkt het te kunnen

De vraag naar rechtspleging neemt straks snel toe. Er komt een golf faillissementen, ontslagen en dus conflicten aan. Arbeid, relaties, schulden, koop, levering – de crisis raakt de burger en ondernemer hard. De overheid stelt daar een hausse aan subsidies tegenover. Met het geïmproviseerde noodrecht wordt nu lustig bekeurd. Straks, na de eerste misbruikreportages op tv, klinkt de controleroep weer en zal het procedures regenen. Dat wordt dus meer snelrecht, meer voorlopige voorzieningen, meer comparities, vaker mondeling vonnis, meer regie en triage: schikken, afdoen buiten zitting, verwijzen naar mediation etc. Een flexibeler, snellere, laagdrempeliger rechtspleging is wat er straks wordt gevraagd.

De adviseurs lopen zich nu warm met ‘coronateams’ en ‘coronahelpdesks’. Is de staat ook voorbereid? Zijn controle, handhaving, informatiesystemen en werkwijzen op orde? Tot aan de coronacrisis was het beeld overbelasting, onderfinanciering en achterstallige automatisering. De relatie overheid–advocatuur was bedorven – er staan stakingen op stapel. De rechtspraak herstelde van een mislukte digitalisering en had net een ambitieuze inhaaloperatie beloofd. Is dat nog actueel of raadzaam?

Het OM wil nu inhaalzittingen in het weekend. Strafadvocaten proberen verhoorbijstand of procesdeelname per conference call te leveren, wat vrij problematisch is. Rechtbanken die nu verdachten fysiek op zitting weigeren zullen daar iets op moeten verzinnen. Ook gevangenissen kunnen bezoek niet blijven weigeren.

De top zal creativiteit en vernieuwingsdrift moeten tonen – en de werkvloer flexibiliteit. De lockdown gaf velen een spoedcursus in werken–op–afstand, eenvoudiger procedures en logistiek. De coronacrisis zal vast een einde aan de meermanscel maken. Net als aan de kleine rechtszaal, het gedetineerdenbusje en de volle publieke tribune.

Rechtspleging zal in hoog tempo online en streaming moeten worden, om aan de eis van openbaarheid te kunnen voldoen. Het concept ‘toegang tot het recht’ zal opnieuw moeten worden doordacht. Dit is dus hét moment om het digitale gerechtsgebouw uit te vinden. Als straks de boeggolf aan post-corona zaken gaat rollen, dan is het gebruikelijke zeulen met dossiers, partijen fysiek oproepen, fouilleren bij de deur en ‘schikken op de gang’ niet meer te doen. En wat is eigenlijk nog de meerwaarde van het ontdooien van al die zaken die nu zijn bevroren? Waarom geen coronapardon – grootschalig schorsen, schikken of intrekken van wat achterstallig is en dus ballast. Het wordt straks alle hens aan dek.

Folkert Jensma is juridisch commentator. Twitter: @folkertjensma

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.