Waarom houden zoveel Nederlanders van KLM?

KLM staat op het punt om te worden gered door de overheid. De staatssteun is niet alleen bedoeld voor het behoud van banen. Het gaat ook om het behoud van een ‘nationaal icoon’, aldus premier Rutte. Waarom heeft KLM een uitzonderingspositie?
2008: KLM-cabinepersoneel eert wielrenner Marianne Vos bij haar aankomst op Schiphol. Vos won goud op de Olympische Spelen in Beijing.
2008: KLM-cabinepersoneel eert wielrenner Marianne Vos bij haar aankomst op Schiphol. Vos won goud op de Olympische Spelen in Beijing. Foto Vincent Jannink/ ANP

Wat is dat met die zingende stewardessen? Als KLM-topman Pieter Elbers aanschuift in een talkshow, komt er een zingende werknemer voorbij.

Op 18 maart zong Nienke Fitters You are the reason van Calum Scott in de studio van Op1, om haar collega’s een ‘blauw hart’ onder de riem te steken. De luchtvaartmaatschappij wordt immers hard geraakt door de coronacrisis. Elbers, gefilmd in blauw licht, keek tevreden toe en was na afloop „heel trots”. „Dat ben ik op 30.000 collega’s, en ook op Nienke.”

Elf dagen later was Elbers te gast bij het programma WNL Op Zondag. Gastheer Rick Nieman toonde een video die inmiddels viraal was gegaan: purser Marloes van der Meijs nam afscheid van de passagiers met een vertolking van When will I see you again van The Three Degrees. Zo kondigde ze haar cadeautje aan: „We hebben een blauw hart en we weten nog niet wanneer we dat hart weer kunnen laten zien.” Haar actie gaf hem „een gevoel van trots”, zei Elbers na vertoning van de video. „Het laat ook eigenlijk de passie van luchtvaart zien.” Nieman, staatssecretaris Mona Keijzer (CDA) en burgemeester van Utrecht Jan van Zanen keken liefdevol toe.

Blauw hart. Trots. Dit verhaal gaat over de liefde van KLM’ers voor hun bedrijf, en de liefde van Nederland voor KLM. Vraag iemand naar zijn of haar KLM-gevoel en je krijgt als antwoord: dat je ergens ter wereld in een KLM-vliegtuig stapt en je al thuisvoelt. Het is alsof Nederlanders die marketingleus hebben geïnternaliseerd. In ieder geval die Nederlanders die opgroeiden voordat de budgetmaatschappijen op het toneel verschenen.

Air France-KLM staat op het punt om gered te worden door de overheid. Het zou gaan om door Frankrijk en Nederland gegarandeerde bankleningen van 10 miljard euro; acht miljard voor Air France, twee miljard voor KLM. Staatssteun komt er hoe dan ook, daar zijn de beide ministers van Financiën al weken duidelijk over. Dat is niet alleen vanwege banen die behouden moeten blijven. Dat is ook omdat KLM een symbool van Nederland is. Premier Rutte noemde in maart één bedrijf in zijn tv-toespraak vanuit het Torentje. Hij had het over „nationale iconen als de KLM”. Een nationaal icoon kan niet ten onder gaan. Een nationaal icoon is van ons allemaal.

Lees ook over de duurzame uitdaging voor jubilerend KLM

Vliegende Hollanders

Natuurlijk is er het roemrijke verleden. Vorig jaar vierde KLM het 100-jarig bestaan, als oudste maatschappij ter wereld die nog onder de oorspronkelijke naam vliegt. Het predikaat ‘Koninklijk’ was al binnen voordat KLM officieel werd opgericht.

Thomas van der Ree is lid van Winchester McFly, een collectief van scenarioschrijvers. Hij is de hoofdschrijver van Vliegende Hollanders, een ambitieuze dramaserie over KLM-pionier Albert Plesman en vliegtuigbouwer Anthony Fokker die komend najaar bij AVROTROS te zien is. Van der Ree verdiepte zich in de eerste periode van KLM, van 1919 tot 1939. „Wat me vooral opviel was het enthousiasme voor de luchtvaart en de trots op KLM. Toen de Pelikaan in 1933 na een snelle recordvlucht terugkwam uit Indië, op een koude decemberavond, stonden er 20.000 mensen op Schiphol! Alsof Nederland wereldkampioen was geworden.”

Plesman, zegt Van der Ree, slaagde er uitstekend in om „de belangen van het land te koppelen aan de belangen van het bedrijf”. Plesman zag ook het belang van sterke visuele reclame, iets waar KLM altijd veel waarde aan is blijven hechten. De affiches met het spookschip de Vliegende Hollander koppelden KLM-vliegtuigen aan de VOC, toen nog een ander symbool van nationale trots. De term ‘Hollands Glorie’ werd bij het jubileum vorig jaar gretig gebruikt.

Reislustige baby

„Vanuit ons kleine kikkerlandje vliegen we toch maar mooi de hele wereld over.” Zo verklaart Esther te Pas, directeur van reclamebureau DDB Unlimited, de nationale trots voor KLM. Te Pas is al tien jaar verantwoordelijk voor de KLM-campagnes. Dankzij de samenwerking met Schiphol als mondiaal knooppunt is het netwerk van KLM veel groter dan de thuismarkt rechtvaardigt. Normaal vliegt KLM naar circa 170 bestemmingen, door de coronacrisis is dat aantal deze zomer teruggebracht naar 57. Te Pas: „Nederlanders zijn trots op hun exportproducten: bloemen, dj’s. KLM hoort daarbij en verbindt ons met de wereld.”

‘Verbinden’ is een sentiment waar KLM graag op inspeelt. DDB Unlimited maakte vorig jaar een KLM-commercial met een reislustige baby in de hoofdrol. Het filmpje eindigt met de tekst: „Waar je in je leven ook heen wilt, we gaan er samen naar toe.” KLM weet commercie en idealisme handig te combineren. Elbers gebruikte vorig jaar een uitspraak van Plesman als titel voor zijn Elsevier-economielezing: ‘The Ocean of the Air Unites all People’. KLM, de grote verbinder.

Foto Wim van Rossem/Nationaal Archief

Saamhorigheid

Meer dan andere bedrijven is KLM omgeven door emotie. Vliegen wekt meer gevoelens op dan het produceren van staal of gloeilampen. Dat uit zich niet alleen in de relatie tussen Nederland en KLM, maar ook intern. KLM is geen familiebedrijf, maar heeft wel die uitstraling.

KLM is een grote werkgever. Om het economische belang te benadrukken – zeker in deze crisis – komt het aantal werknemers in de berichtgeving soms ver boven de 30.000 uit, maar in Nederland zijn er 28.500 mensen in dienst. Saamhorigheid en loyaliteit zijn veelgeroemde kenmerken van de ‘blauwe familie’. Eenmaal binnen, blijft men graag: in 2018 werkte bijna 43 procent van de werknemers langer dan twintig jaar bij KLM. In 2019 was KLM de favoriete werkgever voor hoogopgeleiden, blijkt uit onderzoek van tijdschrift Intermediair. Werken bij KLM gaat in veel families van generatie op generatie. De commercial ter ere van 100 jaar KLM verwees daarnaar met dochters die achtereenvolgens stewardess worden. De laatste dochter, in het heden, is gezagvoerder.

In februari 2019 stond de positie van Elbers op het spel, omdat de nieuwe topman van Air France-KLM hem weg wilde hebben. Een petitie om Elbers te behouden werd ruim 25.000 keer getekend. Op de door de ondernemingsraad (OR) geleverde protestborden stonden blauwe harten. De band tussen directie en OR is goed. Toen NRC onlangs op een zaterdag signaleerde dat Elbers, in tegenstelling tot buitenlandse collega’s, geen loonoffer brengt, zei de OR-voorzitter maandag in De Telegraaf dat het personeel een loonoffer niet nodig acht.

De nadruk op solidariteit maakt de discussie met vakbonden en kabinet over het schrappen van 1.500 à 2.000 tijdelijke banen pijnlijk. De prioriteit ligt nu bij de vaste banen, liet KLM intern weten. Schrappen van de tijdelijke banen is noodzakelijk, „juist om het bedrijf zo goed mogelijk door deze crisis heen te loodsen en voor zoveel mogelijk collega’s banen te behouden”.

Lees ook dit profiel over Pieter Elbers

Topmannen van KLM komen vanouds uit het bedrijf. Elbers is daar het perfecte voorbeeld van, hij kent de onderneming door en door. Zijn voorganger Camiel Eurlings kwam van buiten. Het was een van de tekortkomingen als KLM-baas – er waren er meer – die hem in 2014 nekten. Het familiegevoel heeft sektarische trekjes: een oud-gezagvoerder die zich inzet voor een rem op de luchtvaart wordt op Twitter uitgemaakt voor hypocriet en nestbevuiler.

Foto HH/Butzmann/laif
KLM affiche

Kritiek op staatssteun

Dat heel Nederland van KLM houdt, verdient een nuancering. Al voor de coronacrisis stond KLM voor veel mensen ook voor de negatieve kant van luchtvaart: schade aan milieu, klimaat, gezondheid, leefomgeving. Dat het bedrijf dat steevast de politieke lobby aanvoert tegen beperkingen en belastingen nu dezelfde overheid om steun vraagt, wekt wrevel. Waarom wordt KLM ruimhartig gesteund, en de cultuursector slechts beperkt?

Vier milieu-organisaties riepen het kabinet deze week op om voorwaarden ten aanzien van verduurzaming te verbinden aan staatssteun. Die steun komt er sowieso, denkt Dewi Zloch, campagneleider luchtvaart van Greenpeace. „Dat is al in kannen en kruiken. Maar er zijn goede redenen om deze situatie te gebruiken om de luchtvaart te veranderen. Willen we het stelsel met veel overstappende passagiers behouden? Brengt de luchtvaart ons economisch zo veel als de sector zelf beweert? Als KLM straks doorgaat zoals voorheen zijn de klimaatdoelen van Parijs onhaalbaar. Dit is het moment om in te grijpen als overheid. Hoe langer we wachten, hoe harder de landing.”

Nationale trots speelt voor actievoerders geen rol. Een club als SchipholWatch, geleid door anonieme bewoners en zeer actief op sociale media, beschouwt KLM als een Frans bedrijf en Elbers als zetbaas van de directie in Parijs. Formeel is KLM in 2004 inderdaad overgenomen door Air France, met behoud van merk en identiteit. In de praktijk leidt Elbers KLM als een autonoom bedrijf, meer dan de top van Air France-KLM lief is.

Voor sommige KLM-fans betekent pro-KLM automatisch anti-Frans. Omdat Air France slechter presteert dan KLM en nu meer steun nodig heeft, gaan er stemmen op om KLM af te splitsen, en desnoods te nationaliseren. Erg realistisch is dat niet. Een breed gedeelde verwachting is dat deze crisis in de luchtvaart leidt tot meer consolidatie. Kleine maatschappijen zullen verdwijnen, een paar grote combinaties zullen overblijven. Financieel gezien is Air France-KLM de zwakste van de Europese top-5. Hoe mooi het verleden ook is, en hoe groot de nationale trots, KLM heeft anderen nodig om te overleven.