In chaotische tijden hebben brutalen de halve wereld

In de jubeljaren met lage rentestanden was het oud-Hollandse gezegde ‘zuinigheid met vlijt’ iets voor de dommen. Nu vragen noodlijdende grootkapitalisten om staatssteun. Als de staatsruiveniers niet tijdig de pas afgesneden wordt, is Rusland ons voorland, waarschuwt Hubert Smeets.

Terwijl ethici in talkshows dromen over een verhevener post-coronawereld, woedt er lager bij de grond een keihard gevecht om de belastingpoet.

De multinationale reiswebsite Booking bijvoorbeeld, wenst staatssteun van Nederland. Booking, dat in 2019 een winst boekte van circa 5 miljard dollar, zit krap bij kas omdat het in betere tijden geen reserves had aangelegd maar juist schulden had gemaakt, mede om de eigen aandelenkoers hoog te houden.

In die jubeljaren met lage rentestanden was het oud-Hollandse gezegde ‘zuinigheid met vlijt’ iets voor de dommen, was de ethiek van de topman die zichzelf niet toevallig 400 maal beter beloonde dan zijn doorsnee employee. Dankzij de ondernemingsraad, zo’n bedrijfsdemocratisch orgaan waar autoritaire managers liever hun neus voor ophalen, zingt de concernleiding nu een toontje lager. Staatssteun blijft niettemin gewenst.

Elders in de zwaar getroffen reisbranche is van ootmoed nog minder sprake. Zo eist entrepreneur Richard Branson onbekommerd geld van de Britse staat. Hoewel zijn Virgin Group, net als Branson zelf, op de belastingparadijselijke Maagdeneilanden is gevestigd, verlangt hij van de Britse regering 500 miljoen pond en van Australische 700 miljoen om zijn luchtvaartmaatschappij Virgin Atlantic te redden.

Het is een variant op de truc die hij met Virgin Care uithaalde. De zorgpoot van Branson sleepte afgelopen decennium voor 2 miljard pond opdrachten bij de National Health Service binnen, maar betaalt geen vennootschapsbelasting omdat de onderneming geen winst zou maken.

Branson kent zijn klassiekers. Hij opereert conform de wet van Boris Berezovski (1946-2013). Deze post-sovjetoligarch, die in de jaren 90 greep had op Aeroflot en de cashflow via Zwitserland en Ierland wegsluisde, onderscheidde drie etappes in de liberaliseringscarrousel waarin hij lustig meedraaide. 1. Privatisering der winsten. 2. Privatisering der bezittingen. 3. Privatisering der schulden.

Met zijn wet illustreerde hij dat in de kapitalistische ethiek in Rusland geen relatie was tussen eigendom en verantwoordelijkheidsgevoel. Overbodig te melden dat Berezovski zelf zich het meest thuis voelde in fase 1 en dat je een domoor was als je niet voor fase 3 uit de carrousel was gestapt. Branson kreeg in Londen minder handen op elkaar dan Berezovski indertijd in Rusland. Bransons verzoek om geld uit een schatkist, waar hij zelf niet aan bijdraagt, was voor linkse én conservatieve parlementariërs te dol. Maar dit betekent niet dat hij een zonderling is. Branson is hooguit de brutaalste.

Het aantal kapitaal gedreven ‘staatsruiveniers’ (naar een woord van Telegraaf- columnist Jacques Gans) groeit intussen met de dag. Dat is begrijpelijk. Een pandemie is als de Act of God in een assurantiepolis: onverzekerbaar. Dus moet een hogere macht, de Staat, maar uitkeren. Regeringen kunnen in zulke bovenaardse nood eigenlijk ook niet anders: dokken en hopen dat na de redding de werkgelegenheid en belastingeninkomsten weer gaan groeien.

Maar gaat de kost altijd voor de baat uit? Niet per se. In chaotische tijden – van chaos was toen en is nu sprake – hebben brutalen de halve wereld. Als de staat die subsidieert onder weinig of verkeerde voorwaarden, profiteren vooral die ondernemers die de wet van Berezovski volgen. Dan grijpt uiteindelijk een nieuw soort ‘wild staatskapitalisme’ de macht: oligarchen voor wie een dubbele moraal de enige moraal is. Zeg maar: het type-Branson.

Als dat soort staatsruiveniers niet tijdig de pas wordt afgesneden, is Rusland ons voorland.

Oost-Europa-expert Hubert Smeets werkt bij het kenniscentrum Raam op Rusland. Hij schrijft om de week met redacteur geopolitiek Michel Kerres over de kantelende wereldorde.