Waardoor is het aantal besmettingen in Afrika zo laag?

Afrika Nergens is het aantal besmettingen met Covid-19 zo laag als in Afrika, waar veel landen snel hebben gehandeld. Ontspringt het continent de dans?

Zuid-Afrikanen worden getest op Covid-19 in het zuiden van Johannesburg. Het land is al weken in lockdown. Er zijn tot nu toe 34 doden gevallen als gevolg van het virus.
Zuid-Afrikanen worden getest op Covid-19 in het zuiden van Johannesburg. Het land is al weken in lockdown. Er zijn tot nu toe 34 doden gevallen als gevolg van het virus. Foto Themba Hadebe/AP

Als Zuid-Afrika’s voornaamste epidemioloog, professor Salim Abdool Karim bij zijn negende dia is aanbeland, houdt hij even stil. Zo kan iedereen het merkwaardige verschil tussen het Noorden en Zuiden van de wereld tijdens de uitbraak van Covid-19 tot zich nemen. In oranje de steile curve van het Verenigd Koninkrijk, met nu bijna 90.000 besmettingen en meer dan 11.000 doden sinds de 100ste infectie. En daaronder haar voormalige kolonie Zuid-Afrika, in blauw, dat 25 dagen na de 100ste infectie slechts 2.506 besmettingen heeft. Een curve die bijna net zo vlak is als de Tafelberg.

Het aantal doden in Zuid-Afrika, dat meer dan 50 miljoen inwoners telt: 34.

Marien Jonkers

„Dit is een uniek traject in de wereld”, verklaart Karim begin deze week, tijdens een persconferentie die live wordt uitgezonden. „We zien nu een daling in het aantal gevallen. We hebben het plateau bereikt.”

Die optimistische cijfers zijn belangwekkend voor het hele continent. Zuid-Afrika is het land dat het meest verbonden is met de brandhaarden van Covid-19, Europa, Azië en de Verenigde Staten en daarom het hardst getroffen. Ook andere landen in Afrika blijven ver achter bij de mondiale trend van exponentiële besmettingen, mede dankzij het relatief lage aantal bezoekende Europeanen in die landen.

Lees ook: ‘Ook vóór corona waren veel Afrikaanse landen al alert op virussen’

Karim beantwoordt zelf de voor de hand liggende vragen die het lage aantal besmettingen in Zuid-Afrika oproept. Dit is niet Karims eerste epidemie. Hij was ook verantwoordelijk voor de beteugeling van de hiv-epidemie, die bijna 10 procent van de Zuid-Afrikanen heeft besmet.

„Missen we misschien gevallen omdat we te weinig testen?” Hij denkt van niet. Er zijn inmiddels bijna 100.000 Zuid-Afrikanen getest. Niet alleen in de dure private klinieken. Maar ook in de allerarmste wijken, in de townships, met mobiele klinieken. Terwijl er meer wordt getest, blijft het aantal nieuwe besmettingen onder de honderd per dag.

Landen die normaal te hulp schieten bij grote epidemieën zijn nu druk zichzelf te redden

Besmettingen uit Europa

In Zuid-Afrika werden de meeste besmettingen gebracht door reizigers uit Europa. Het aantal infecties dat binnen gemeenschappen aan elkaar wordt doorgegeven is en blijft laag. Ook komen er in Zuid-Afrika’s ziekenhuizen geen verhoogd aantal patiënten binnen met ademhalingsproblemen.

Conclusie: de streng landelijke lockdown die in Zuid-Afrika op 26 maart werd afgekondigd werkt. Althans, wat het indammen van het virus betreft.

In de townships groeit ondertussen de onrust over de kwalen die de strenge aanpak met zich meebrengt: werkloosheid, voedseltekorten, onrust. Dinsdag werden op diverse plekken in Zuid-Afrika winkels geplunderd door township-bewoners, die door de afsluiting niets meer te eten hebben. In de Kaapse wijken Mitchells Plain en Manenberg, berucht vanwege bendes, werden winkels leeg gehaald.

Lees ook: Er is in de Zuid-Afrikaanse townships niet eens water en zeep

President Cyril Ramaphosa kondigde vorige week een verlenging aan van de maatregelen met nog eens twee weken, bovenop de 21 dagen. De luchthavens blijven op slot, de grenzen, scholen en niet-essentiële winkels en bedrijven blijven dicht. „We worden eindelijk weer geleid”, was een veelgehoorde verzuchting op sociale media nadat Ramaphosa zijn redenen voor de verlenging van de lockdown in een toespraak had uitgelegd.

Niet hoger dan duizend gevallen

Het Zuid-Afrikaanse scenario staat niet op zichzelf. In bijna 60 procent van de 47 Afrikaanse landen die bij de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) zijn aangesloten is nu Covid-19 geconstateerd. In geen van die landen, behalve in Zuid-Afrika, is het aantal besmettingen hoger dan duizend. Volgens de WHO heeft de ervaring met andere epidemieën zoals de ebola-uitbraak veel landen geholpen snel te handelen. Zo werden in Tanzania 2.400 verplegers gemobiliseerd voor snelle interventieteams, mocht ebola vanuit het oosten van Congo dat land bereiken.

„Dit verplegend personeel is nu essentieel in het antwoord op Covid-19”, aldus WHO op haar website. Landen als Oeganda en Rwanda sloten hun grenzen toen het aantal besmettingen in die landen nog op een hand te tellen was.

Voor het zuiden van de wereld is Covid-19 niet de dodelijkste ziekte sinds de Spaanse griep.

Volgens cijfers van de WHO doodt tuberculose ieder jaar 1,5 miljoen mensen, malaria meer dan 400.000, vooral in Afrika. De vraag is of de radicale aanpak van de rijke landen in het Westen – landelijke lockdowns – wel geschikt is voor de omstandigheden van armere landen. „De gebruikte ziektemodellen hebben een expliciete voorkeur voor de kenmerken van rijke landen, of het nu gaat om leeftijd of het vermogen van gezinnen om zichzelf te isoleren”, schrijven twee onderzoekers van het Centre for Global Development. „We wachten nog steeds op modellen die rekening houden met de jonge bevolking van Zuid-Azië en Afrika en met de extreem hoge bevolkingsdichtheid in megasteden.”

Ik had vanochtend schreeuwende soldaten aan mijn deur, omdat ik geen vergunning had

Apinda Malanda, eigenaar mobiele pizzeria

Dat geluid is ook te horen in de townships. „Dit virus is heel gevaarlijk, maar iets op tafel hebben is toch echt belangrijker”, zegt Apinda Malanda, die tot voor kort een mobiele pizzeria runde in de townhsip Khayelitsha. „Het is nu chaos. Alles is op slot, maar er wordt niet voor ons eten gezorgd. Ik had vanochtend politieagenten en soldaten schreeuwend aan mijn deur, omdat ik geen vergunning had.” De regering heeft beloofd vergunningen af te geven aan handelaren op de informele markt, om meer sociale onrust te voorkomen.

Krimp economie

Uit een studie van de Afrikaanse Unie blijkt dat de economie van het hele continent met 0,8 procent zal krimpen, terwijl voor de uitbraak van Covid-19 een groei van 3,4 procent was voorspeld. „Bijna 20 miljoen banen in de formele en informele sector zullen verloren gaan door deze situatie.” Volgens diezelfde studie dreigt 15 procent aan buitenlandse investeringen te verdampen. Dertien Afrikaanse landen liggen nu aan het infuus van noodfondsen van het Internationaal Monetair Fonds en van andere instellingen.

De angst is dat de drastische maatregelen die nu worden getroffen, toch niet genoeg zullen blijken om Afrika te beschermen tegen het scenario dat zich nu in het noorden van de wereld afspeelt. Voor Zuid-Afrika is die ramp nog te overzien, zeker in private ziekenhuizen. Het land heeft vierduizend beademingsapparaten in particuliere klinieken, tweeduizend in de staatsziekenhuizen. Met hulp van wapenbedrijven als Denel hoopt Zuid-Afrika tegen juni tienduizend beademingsapparaten te hebben ontwikkeld.

Maar veel andere Afrikaanse landen hebben die luxe niet. De Centraal Afrikaanse Republiek heeft drie beademingsapparaten, net als Liberia. Zuid-Soedan: vier. Ook het aantal bedden op de intensive care is laag. Zuid-Afrika heeft er drieduizend, Somalië slechts vijftien.

Landen die normaal te hulp schieten bij grote epidemieën, zoals de Verenigde Staten tijdens de ebola-uitbraak in Liberia, zijn nu druk zichzelf te redden.

Lees ook: In Afrika zijn epidemieën nooit ver weg

Er is in de afgelopen weken veel gespeculeerd over de vraag of Afrika het zwartste scenario kan ontspringen. Helpt het warme weer? Of de medicijnen tegen andere longziekten, zoal tuberculose, die veel Afrikanen slikken? Volgens de kenners is dit wensdenken gevaarlijk. De belangrijkste adviseur van de Zuid-Afrikaanse regering, Abdool Karim waarschuwt dat hij ondanks de relatief lage besmettingen nu, niet gelooft dat Zuid-Afrika aan de veenbrand zal ontsnappen. „Tenzij we een speciale talisman hebben die ons beschermt.” Zijn advies: houdt het land nog even op slot.