Foto Guardian/eyevine

Interview

‘Millennials hebben geleerd dat bedrog loont’

Jia Tolentino Drugsgebruik, online trollenlegers, plastische chirurgie en extreme ongelijkheid: in haar bestseller analyseert The New Yorker-journaliste Jia Tolentino de uitwassen van de laatkapitalistische samenleving. „Internet heeft mijn brein verneukt.”

Tijdens haar lunchpauze, in de rij voor een dure saladebar, komt de Amerikaanse Jia Tolentino (31) tot een schokkend inzicht: ze zit vast in het hamsterrad van het moderne leven. In de essaybundel Spiegeldoolhof, deze maand in Nederland verschenen, beschrijft de populaire journaliste van The New Yorker de ‘nachtmerrie van de kant-en-klaarsalade-economie’: ‘De ideale kant-en-klaarsalade-klant is sowieso al efficiënt: hij moet zijn salade van twaalf dollar in tien minuten opeten, omdat hij tijd nodig heeft om het werk te kunnen doen dat hem überhaupt in staat stelt regelmatig een salade van twaalf dollar te kunnen kopen. Hij heeft behoefte aan deze salade van twaalf dollar, aangezien het de betrouwbaarste en gemakkelijkste manier is om een vitaminebarrière op te bouwen tegen de negatieve effecten van zijn salade-eisende-en-betalende baan.’

Met dit soort observaties uit het leven in het laatkapitalistische internettijdperk werd Tolentino een van de meest besproken essayisten van haar generatie. In haar essaybundel, die in de VS een bestseller werd, analyseert ze de uitwassen van deze tijd: online trollenlegers, plastische chirurgie, de commerciële uitbuiting van het feminisme, xtc-gebruik of de start-up ‘Yo’, die ruim een miljoen euro bij investeerders ophaalde voor een app waarmee gebruikers elkaar het woord ‘yo’ kunnen sturen.

Uiteindelijk valt ook het ‘ik’ ten prooi aan de kapitalistische uitbuiting, is het idee dat als een rode draad door Tolentino’s boek loopt. Zo hebben we en masse het mantra geïnternaliseerd dat we alsmaar onze marktwaarde moeten vergroten door onszelf continu te ‘optimaliseren’. En wordt menselijkheid door sociale media geherdefinieerd als exploiteerbaar, iets wat geld kan opleveren of viraal kan gaan. Via Skype spreek ik Tolentino, die vanwege de coronacrisis in een huisje in het natuurrijke upstate New York verblijft.

Het hyperversnelde moderne leven dat u beschrijft is nu compleet tot stilstand gekomen. Denkt u dat mensen hier iets van opsteken?

„Vlak na aanvang van de lockdown was productiviteit hét gesprek van de dag.”

Klein stemmetje: „‘Ik ga deze tijd nu gebruiken om zuurdesembrood te leren bakken, ik ga mij aansluiten bij een Oorlog en Vrede-leesclub, of aan mijn eigen boek werken – Shakespeare schreef King Lear tijdens de pest!’

„Het ontkende de ernst van de situatie. Het voelt alsof we beesten zijn met het rudimentaire kapitalistische verlangen om gewoon door te gaan. Terwijl dit verlangen het laatste is wat we nu als collectief nodig hebben.”

In uw boek schrijft u dat ons huidige, extreem ongelijke economische systeem, alleen met een complete ineenstorting tot een einde kan komen. Gebeurt dat nu?

„Ik ben opgegroeid in een conservatieve omgeving en ken daarom veel mensen die geloven dat de vrije markt alles oplost. Ik vraag me af: denken ze dat nu nog steeds? Zouden vijftig Amerikaanse staten tegen elkaar moeten opbieden om beademingsapparatuur te verkrijgen? Het is moeilijk om een gebeurtenis voor te stellen die rampzaliger is dan deze crisis. Dus ik hoop dat hier een reset uit voortkomt, een afrekening. Want de waarden waar de wereld zich nu door laat leiden zijn destructief voor ons collectieve overleven.”

‘Instagram moedigt aan om het leven als een bruiloft te benaderen, als een productie voor een publiek’, schrijft u. Wat doet deze crisis met onze performance op social media?

„Ik vind het grappig om te zien dat de influencer-economie nu op zijn gat ligt. Het idee om een aantrekkelijk, consumeerbaar leven uit te zenden oogt nu belachelijk – niet dat het vóór die tijd wél cool was. Je ziet ook de boze tegenreactie op beroemdheden die vanuit hun prachtige villa’s schrijven ‘blijf sterk, zorgverleners!’Het bizarre is dat sommige bedrijven toch gewoon doorgaan. Ik kreeg laatst een promotiemail van een kledingmerk: ‘deze outfit ziet er geweldig uit op je videosollicitatie!”

Tolentino groeide op in Texas, in een christelijk middenklasse-gezin, als kind van Filippijns-Canadese ouders. In Spiegeldoolhof beschrijft ze hoe haar jeugd synchroon met de ontwikkeling van internet loopt. Als kind maakt ze haar eerste site aan, vol vrolijke plaatjes van bewegende dieren. Op haar twaalfde begint ze een puberdagboek op blogplatform LiveJournal, om drie jaar later foto’s in minirokje te plaatsten op MySpace. Op haar vijfentwintigste – ze is dan auteur bij de feministische ‘blogfabriek’ Jezebel – schrijft ze artikelen die honderdduizenden kliks genereren. Op dit moment, schrijft Tolentino, is het grootste deel van haar leven onlosmakelijk verbonden met internet – ook nu het een giftig, koortsachtig stadium heeft bereikt. Op Twitter heeft ze 153.000 volgers.

Mist u uw pre-internetbrein wel eens?

„Dat brein kan ik me niet eens echt meer herinneren, ik was een jaar of acht toen ik voor het eerst online ging. Toch geloof ik dat ik het ergens nog bezit. Ook vóór de komst van internet was ik al extreem hongerig naar prikkels. Vanaf het moment dat ik kon lezen had ik altijd een boek bij me. Internet heeft zeker mijn brein verneukt – het voelt nu als een sprinkhaan die constant heen en weer springt, op zoek naar nieuwe stimulatie.”

Als puber deed u mee aan een realityprogramma. Dat vond ik grappig om te lezen, omdat dit genre juist zo’n metafoor is voor…

„ …internet. Klopt. Ik wilde gezien worden. Dat is een verlangen dat al bestaat sinds het ontstaan van de mensheid. Alleen met social media wordt er verdiend aan deze impuls.”

Heeft u, omdat uw leven voor zo’n groot deel publiek is, nog wel het gevoel een leven achter de schermen te hebben?

„Mijn essays zijn vaak zeer persoonlijk. Maar als je één dag zeer gedetailleerd beschrijft, weet je nog niet wat er op de andere 364 dagen gebeurt. Daardoor denken veel mensen dat ze mij goed kennen, als een vriendin, en word ik nu ook op het vliegveld herkend, zo bizar. Terwijl ik maar een fucking blogger ben.”

In uw boek beschrijft u alledaagse situaties, zoals de rij in de saladebar, of de marteling van een geritualiseerd sportklasje. Hoe werkt zo’n aha-erlebnis voor u?

„Het zijn van die typische momenten van vervreemding die je als lid van de creatieve klasse op een normale dag ervaart. Neem die saladebar: zo’n dure, superefficiënte kantoorlunch, die zóu moeten voelen als een bevredigend leven.

Lees ook: Elke dag beulen in de sportschool, dan ben je pas écht succesvol

Maar ergens voel je dat het nep is.

„Hetzelfde geldt voor sportklasjes als barre en hot yoga. De kleding die de deelnemers dragen is strak, glimmend, zwart en met inkepingen – bijna robotachtig. Ik noem het laatkapitalistische fetisjkleding, die vrouwen stimuleert om ook van hun lichaam een baan te maken, er continu voor te zorgen dat het in perfecte staat is. Ze moeten eruitzien als dertig terwijl ze zestig zijn. Het kapitalisme erotiseert efficiëntie en prestatie.

Hoe ziet u dan een wél bevredigend leven?

„Vriendschap. Liefde. Ergens moeite voor doen. Menselijke inefficiëntie.

„Zelf-optimalisatie gaat zelfs zo ver, dat er onder jonge vrouwen het ‘Instagram-gezicht’ is ontstaan. Als je als vrouw van mijn leeftijd veel tijd doorbrengt op Instagram weet je precies over wat voor gezicht ik het heb. Voor mijn werk bij Jezebel moest ik voor één rubriek de roddelbladen samenvatten. Ik zag een foto van [realitysterren] Kylie en Kendall Jenner, die toen net met plastische chirurgie waren begonnen, en kon ze niet uit elkaar houden.

„Ik ben gefascineerd door algoritmische homogeniteit. Op Spotify is een nieuw muziekgenre ontstaan, dat klinkt als een samenwerking tussen dj’s Kygo en Diplo, met een vleugje hiphop, een snufje tropische beats en een vrouwenstem. En dat alles dan door elkaar gehusseld tot een flauw, algemeen product. ”

In uw boek schrijft u: ‘zoals zoveel mensen van mijn generatie ben ik uitgegroeid tot een kwetsbare, paniekerige, instabiele volwassene, doordat ik van jongs af aan zag dat bedrog loont’. Wat bedoelt u daarmee?

„Ons millennials is het idee verkocht dat bedrijven als Uber, Spotify of Airbnb ons het gemakkelijke leven bieden. Maar deze platforms drijven op verborgen systemen van uitbuiting en lage lonen.

„Ik ken bijna niemand in loondienst die níet uitgebuit wordt. Journalistiek was nog de minst slechte manier om geld te verdienen, maar zelfs in deze bedrijfstak… Neem de website Jezebel. De bedoeling was om anti-establishment te zijn. Maar we dankten onze inkomsten aan bedrijven die geld wilden verdienen aan de populariteit van feminisme. Het lijkt of carrière maken in deze tijd alleen lukt als je naar de top klimt van een diep ongelijk systeem.”

Lees ook: De nieuwe elite onderscheidt zich met yoga, podcasts en havermelk

Kun je alleen nog in een roes ontsnappen aan de stress van dit tijdperk?

„Het gevoel dat je oplost en grenzeloos bent is zeker bevredigend. Voor even ben je niet meer dat cartoonpoppetje dat heel hard rent. Dat gevoel had ik als klein meisje in de kerk, maar heb ik ook een keer of twee per jaar als ik LSD gebruik om mijn hoofd leeg te maken.

„Tegelijkertijd wordt zoiets meteen gesystematiseerd. In Silicon Valley heb je nu dopaminevasten: durfkapitalisten die zich onderstimuleren om daarna weer meer te voelen. Maar waarom ruim je niet gewoon je eigen huis op? Dan ben je ook even zonder scherm.”

U heeft een goede baan, uw boek is een bestseller, u bent beroemd. Voelt het alsof u het kapitalisme heeft uitgespeeld?

„Op die manier heb ik er niet over nagedacht. Na verschijning kreeg ik veel aanbiedingen voor commerciële praatjes, maar daar blijf ik bij weg. Eén van mijn doelstellingen was om te kijken of het voor mij, als niet-witte vrouw, mogelijk was om een boek over cultuur te publiceren. Ik ben blij dat dat is gelukt. En ja, ik ben zeker geïnteresseerd in financiële stabiliteit en een zekere mate van vrijheid in mijn werk. Ik wil mij niet schuldig voelen over uit eten gaan. Maar de rest kan mij niet zoveel schelen.”