Ontsnapte het virus uit een Chinees lab, wil de regering-Trump weten

Geopolitiek In de VS wordt steeds nadrukkelijker de vraag gesteld of het coronavirus oversprong naar de mens op een markt in Wuhan of in een laboratorium aldaar. Diplomaten waren twee jaar geleden al bezorgd over het lab.

Het prestigieuze biomedisch laboratorium in Wuhan verwierf in 2015, als eerste lab in China, de hoogste veiligheidsgraad BSL4.
Het prestigieuze biomedisch laboratorium in Wuhan verwierf in 2015, als eerste lab in China, de hoogste veiligheidsgraad BSL4. Foto Shepherd Hou/EPA

Zijn zeker twee miljoen mensen wereldwijd besmet geraakt met een nieuw virus, nadat dit op een slecht gecontroleerde exotische dierenmarkt in Wuhan kon overspringen van dier op mens? Die meest gangbare lezing over het ontstaan van de pandemie was vanuit pr-oogpunt al rampzalig voor de Chinese autoriteiten. Vanuit de zwaar getroffen Verenigde Staten wordt nu aandacht gevestigd op een voor Beijing nog veel schadelijkere theorie: de suggestie dat SARS-CoV-2 ontsnapt kan zijn uit een biomedisch laboratorium in Wuhan.

De kans is groot dat nooit helemaal wordt opgehelderd hoe het virus de mens bereikt heeft. Dat gegeven laat ruimte voor complottheorieën, waarvan één hardnekkige die over het lab in Wuhan is. Woensdag riepen de Amerikaanse president Trump en zijn buitenlandminister Pompeo de Chinezen op tot „openheid” hierover. De oorsprong van deze mondiale uitbraak is daarmee inzet geworden van een hoogoplopende geopolitieke propagandastrijd.

Voor het verdere verloop van deze pandemie maakt de schuldvraag waarschijnlijk weinig uit, maar voor het imago van China in de rest van de wereld zeker wel. Grove nalatigheid in een prestigieus lab waar nog tientallen andere sars-achtige virussen worden bewaard zou China meer reputatieschade kosten dan slechte hygiëne op een markt.

Los van het zwartepieten is het van belang om al het mogelijke te weten te komen over het ontstaan van de ziekte, om te voorkomen dat in de toekomst opnieuw een door dieren overgebracht virus zoveel slachtoffers kan maken.

Bezorgde diplomaten, in 2018

Harde bewijzen voor de lab-lezing zijn er niet. Maar nadat eerder vooral de regering-Trump en haar goed gezinde media als Fox News wezen op veronderstelde aanwijzingen, opperen inmiddels ook progressieve media als The Washington Post en The Atlantic het verhaal als serieuze mogelijkheid.

De Post heeft ambtsberichten in handen die Amerikaanse diplomaten in China begin 2018 terug naar Washington stuurden. Ze waren gealarmeerd na een bezoek aan het Wuhan Institute of Virology (WIV), dat deels met Amerikaans geld is gefinancierd. In hun memo’s, geclassificeerd als ‘gevoelig, maar niet vertrouwelijk’, uiten ze hun zorgen over zwaktes in de veiligheid en het management van het WIV. Dit verwierf in 2015, als eerste lab in China, de hoogste veiligheidsgraad BSL 4.

Lees ook: Trump ziet overal campagnekansen in de coronacrisis

Er wordt onder meer al jaren onderzoek gedaan naar coronavirussen in vleermuizen. Dit is er op gericht om een nieuwe sars-uitbraak te voorkomen, zoals de wereld die in 2003 meemaakte. Belangrijk, maar ook gevaarlijk onderzoek. En in 2015 vroeg een groep onderzoekers zich in wetenschappelijk tijdschrift Nature al af of er niet te veel risico’s werden genomen in Wuhan.

In de eerste diplomatieke memo, van januari 2018, uitten de Amerikanen expliciet hun zorgen over dit vleermuisonderzoek. Ze zagen tijdens hun bezoek aan het WIV „een ernstig tekort aan goed getrainde technici en onderzoekers om dit zeer gesloten lab veilig te bestieren”. Een virus, waarschuwen ze, zou er kunnen overspringen op de mens en kunnen leiden tot een nieuws sars-achtige pandemie. Ze bepleitten daarom meer Amerikaanse steun aan het lab.

Over een tweede bezoek van de Amerikaanse diplomaten, op 27 maart 2018, publiceerde het WIV een nieuwsbericht op zijn website, dat recentelijk is verwijderd. In het bericht, dat nog wel te vinden is, staat dat Rick Switzer, adviseur technologie en gezondheid op de Amerikaanse ambassade in Beijing, een „diepgaande discussie” heeft gevoerd met medewerkers van het instituut om de „eisen van beide kanten te begrijpen”. Volgens de Post is er na de ambtsberichten geen extra Amerikaanse steun gekomen.

Chinese propaganda

Ook van Chinese kant heeft er een tijdje een wilde theorie gecirculeerd over de oorsprong van de pandemie. Half maart suggereerde Zhao Lijian, een zeer uitgesproken woordvoerder van het Chinese ministerie van Buitenlandse Zaken, dat Amerikaanse militairen het virus naar Wuhan gebracht hebben. „De VS zijn ons een verklaring schuldig!”, twitterde hij. Het gerucht ging weer liggen toen Cui Tiankai, de Chinese ambassadeur in Washington, de theorie in een interview „waanzin” noemde. Onduidelijk is in hoeverre de twee functionarissen in deze tegenstrijdige verklaringen zijn aangestuurd door de partijtop.

Donderdag zei Zhao dat de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) „meermaals heeft verklaard dat er geen bewijs is dat het nieuwe virus in een laboratorium is gecreëerd”. Voor president Trump zal die verklaring weinig waarde hebben: hij schortte dinsdag de Amerikaanse financiering van de WHO op, omdat hij denkt dat China de organisatie in zijn zak heeft. Hij houdt zowel de WHO als China verantwoordelijk voor de omvang van de pandemie.

Connectie met de dierenmarkt

Lees ook: Houdt de WHO China echt de hand boven het hoofd?

Tot nu toe is over de eerste manifestatie van Covid-19 in de mens bekend dat veel patiënten de Huanan-dierenmarkt in Wuhan bezocht hadden. Volgens Chinees onderzoek dat is gepubliceerd in The Lancet had twee derde van de 41 eerste ziekenhuispatiënten een connectie met de markt. Maar helemaal bevredigend is die gedachte niet, omdat de eerste bekende patiënt, die zich al op 1 december bij een ziekenhuis meldde, níét op de markt geweest is.

Er is echter geen enkele aanwijzing dat het virus in het lab gecreëerd is, laat staan dat het expres is losgelaten ter biologische oorlogsvoering. De Amerikaanse inlichtingendiensten gaan er nog steeds van uit dat de uitbraak waarschijnlijk een natuurlijke oorsprong heeft, stelde de Amerikaanse generaal Mark Milley, voorzitter van de verenigde chefs van staven, dinsdag.

Maar dat het virus uit het WIV-lab komt, is daarmee nog niet uitgesloten. En de leider van het bewuste vleermuisonderzoek lag er aanvankelijk ook van wakker, vertelde ze half maart aan het blad Scientific American. Deze Shi Zhengli, bijgenaamd ‘Bat Woman’, was bang dat het virus uit haar lab ontsnapt was. Na genetisch onderzoek waarbij ze het nu heersende SARS-Cov-2 vergeleek met monsters in haar eigen lab kon ze, naar eigen zeggen, opgelucht concluderen dat dit niet zo was.