Reportage

Worden de kwetsbaarste mensen wel genoeg beschermd?

Zorg Het nieuwe coronavirus woekert in de verpleeghuizen. Medewerkers werkten door, ook al twijfelden ze aan hun eigen gezondheid. „Inmiddels zit de helft van ons personeel ziek thuis.”

Familieleden komen op bezoek bij een bewoonster van verpleeghuis Brinkhoven in Heerde. Een half uurtje ‘hegpraten’, noemen ze het daar.
Familieleden komen op bezoek bij een bewoonster van verpleeghuis Brinkhoven in Heerde. Een half uurtje ‘hegpraten’, noemen ze het daar. Foto Bram Petraeus

Brinkhoven, zegt Jos Bleijenberg, had misschien wel als eerste verpleeghuis in Nederland in één keer een epidemie in huis. Een „explosie van corona”, vanaf het weekend van 14 maart. Van de 72 bewoners zijn er inmiddels 23 aan Covid-19 overleden. Twaalf ouderen die in isolatie werden verpleegd, zijn hersteld.

Onder zijn personeel gebeurde hetzelfde als in het dorp, Heerde, waar Brinkhoven staat. In hoog tempo raakten steeds meer mensen besmet en daardoor steeg het verzuim. Bleijenberg: „Inmiddels zit de helft van ons personeel ziek thuis. Eind volgende week komen de eerste opgeknapte medewerkers terug, mensen zijn echt twee tot drie weken ziek.” Tot die tijd werken tien verpleegkundigen en verzorgenden van defensie in zijn verpleeghuis. Bleijenberg: „Een geweldige aanvulling van vakbekwame mensen, zonder hen hadden we het niet gered.”

Het nieuwe coronavirus woekert in de verpleeghuizen. Woensdag bleek dat 5.300 bewoners (1 op de 23 verpleeghuisbewoners) besmet zijn. De helft is niet getest, omdat er te weinig tests zijn. Sommige patiënten worden in het mortuarium alsnog getest. Blijken een paar zieke ouderen op een verpleeghuisafdeling Covid-19-positief te zijn, dan neemt het verpleeghuis aan dat medebewoners met dezelfde ziekteverschijnselen dat ook zijn. Sommige locaties en afdelingen hebben tientallen zieken en overlijdens, andere nul.

Een vervijfvoudiging van het aantal overleden patiënten

Voor het eerst mocht de voorzitter van de specialisten ouderengeneeskunde, Nienke Nieuwenhuizen, donderdag de Tweede Kamer informeren. Ze schoof aan bij de technische briefing over de coronapandemie en zei: „In twee weken tijd hebben we een vervijfvoudiging van het aantal overleden patiënten. Dat zijn hele grote, ongekende aantallen, ook voor verpleeghuisbewoners.”

In het debat even later in de Kamer spraken politieke partijen van „een ramp” (PvdA) en „een dramatische situatie” (Denk) in de verpleeghuizen. „Heeft het kabinet wel voldoende gedaan om dit drama te voorkomen?”, vroeg 50Plus-Kamerlid Henk Krol zich af. „Hoe kan het virus zo om zich heen grijpen terwijl de instellingen vrijwel op slot zijn?”

Lees ook: Coronavirus verspreidt zich snel in verpleeghuizen

Verschillende partijen vrezen dat er grote inschattingsfouten zijn gemaakt, bijvoorbeeld door medewerkers met klachten te laten doorwerken. Jesse Klaver (GroenLinks) denkt dat dit „volstrekt onverantwoord” is geweest. „De verpleeghuizen zijn de nieuwe brandhaarden geworden, terwijl we steeds hebben gezegd: het beleid moet de meest kwetsbaren beschermen.”

Eerst waren zij en haar collega’s nog vrij laconiek, vertelt verzorgende Linda van den Hurk uit het Brabantse Boxtel. Ze werkt in verpleeghuis Liduina. „We dachten: ons gaat zo’n uitbraak niet overkomen.” Inmiddels, nu honderden hoogbejaarden in de regio besmet zijn, maar op haar afdeling nog niemand, voelt elke dag als „een spel Russische roulette”. „We zijn alert en we houden ons hart vast. Maar anderhalve meter afstand houden van onze bewoners? Dat kán gewoon niet. We geven ze eten, kleden ze aan, wassen ze, helpen ze bij het opstaan en gaan liggen. We verschonen het katheter en de stoma.” Ze draagt nu standaard handschoenen en áls iemand op haar afdeling besmet raakt, zal ze volledig beschermd met hen verder werken.

Tekort aan beschermingsmateriaal

In veel verpleeghuizen is er een tekort aan beschermingsmateriaal – mondkapjes, schorten, brillen. In het hele land zijn die er te weinig. Zo weinig dat de richtlijnen van het RIVM erop zijn aangepast: verpleeghuispersoneel gaat alleen beschermd te werk wanneer de cliënt besmet is (of daarvan wordt verdacht). Als de verzorger zelf besmet is (of verdacht wegens ziekteverschijnselen), blijft die thuis. Maar in de dagen die aan het ziek worden voorafgaan, werkt het personeel onbeschermd door.

„Sommige mensen worden door de baas gevraagd door te werken ook als ze zich niet helemaal lekker voelen. Bij twijfel doorwerken, zeg maar. Daar worden ze zelf heel verdrietig van”, zegt voorzitter Anneke Westerlaken van CNV vakbond Zorg en Welzijn. „Wij vinden dat iedereen beschermd moet kunnen werken. Voor zichzelf, hun familie en vooral de bewoners.” De beroepsvereniging voor verpleegkundigen en verzorgenden V&VN riep donderdag op tot aanscherping van de RIVM-richtlijnen.

Lees ook: Doden in verpleeghuizen: zoek niet naar schuldigen, maar richt je op kwaliteit van leven

Nadat familie vanaf 20 maart in het hele land niet meer op bezoek mocht in de verpleeghuizen, zijn toch nog duizenden ouderen besmet geraakt. Neem de regio Rotterdam, waar in verschillende instellingen al 97 verpleeghuisbewoners aan Covid-19 zijn overleden. Kees Goedhart, specialist ouderengeneeskunde van de Rotterdamse Lelie zorggroep, zegt dat veel mensen die nu overlijden het virus ten minste twee weken geleden hebben opgelopen. „Dat zag je ook in Brabant, we zitten in Rotterdam nog in de stijging van de eerste anderhalf tot twee weken. Ik verwacht dat er nu wel een afbuiging gaat komen, maar het blijft ingewikkeld. We schaken met een onbekende tegenstander. Het blijft varen in de mist en op dagkoersen.”

Bewoners, vertellen verzorgenden, sterven niet alleen. Familie mag er in de laatste dagen bij zijn. Maar in de periode daarvoor – met benauwdheid, pijn, vermoeidheid, verwarring, pijnlijk hoesten – mag er niemand bij omdat het virus zo besmettelijk is.

Alle inspanningen waren gericht op de IC’s

Worden de kwetsbaarste mensen, de 120.000 bewoners van verpleeghuizen, wel genoeg beschermd tegen het nieuwe coronavirus? „We moeten het steeds doen met de kennis van nu”, zegt Conny Helder, bestuurder van Actiz, de branchevereniging van verpleeghuizen, thuiszorg en wijkverpleging. „We lopen dus steeds een beetje achter. Bovendien waren alle inspanningen – extra beschermingsmaterialen, bedden, media-aandacht – aanvankelijk gericht op de intensive cares in de ziekenhuizen. Dat is wel jammer. Maar wij verpleeghuizen durfden geen cameraploegen toe te laten. Sinds 20 maart krijgen verpleeghuisbewoners al geen bezoek meer van familie. Dat is noodzakelijk om besmetting te voorkomen maar tragisch. Sommige mensen zien hun kinderen en echtgenoot, met wie ze 60 jaar getrouwd zijn, niet. Dan kunnen we het niet maken om wél een cameraploeg toe te laten.”

Het testbeleid van de GGD’s „zat ons dwars”, zegt Conny Helder diplomatiek. Pas sinds afgelopen maandag worden personeelsleden met beginnende klachten (lichte hoest) meteen getest op corona. Voor Bleijenberg, en vele andere verpleeghuizen, is dat te laat gekomen. „Testen kunnen we pas sinds kort. Bij de eerste bewoner die verdacht werd zei de GGD: die testen we niet. Het zou ook nu sneller moeten kunnen, het duurt te lang. Als vanuit de verpleeghuizen wordt gezegd: deze persoon moet getest worden, moet dat genoeg zijn. Maar je moet formulieren invullen over de persoonlijke situatie van de medewerkers, welke verschijnselen hij precies heeft. Dan denk ik: nee, nee, nee. Als wij hier in het heetst van de strijd bezig zijn, moeten we snel een test kunnen doen, zodat je binnen 24 uur een resultaat krijgt. Dat moet echt beter.”

DJ Ollie treedt op voor de bewoners van zorginstelling Laurens, woonzorglocatie De Hofstee in Rotterdam. Foto Martijn Beekman

Bert Keizer, die 34 jaar als arts in verpleeghuizen werkte, is boos. „Wekenlang heeft iedereen alleen maar lopen tetteren over die IC-bedden, het is altijd de technologische kant van de geneeskunde die in het volle zonlicht staat. De verpleeg- en verzorgingshuizen – met 120.000 bewoners – dat zijn maar oude mensen, dat is het souterrain. En de minister maar zeggen dat het wel goed zat met de beschermende maatregelen. Wekenlang zijn de verpleeghuizen veronachtzaamd en nu zien we wat er gebeurt.”

Mensen die heel oud zijn en het leven niet meer zo leuk vinden, hebben toch maar zelden een doodswens, zegt Keizer. Hij zag het bij zijn eigen vader. „Hij wilde niet dood, maar hij hoefde ook niet per se meer wakker te worden. En dan is een longontsteking geen slechte dood, hè. Als er tenminste een arts bij staat die iets van palliatieve zorg af weet. Moet je het virus dan maar laten woeden. Deur open: virus, doe uw plicht? Nee! Dat gaat in tegen je gevoel van goede zorg.” Daarvoor is er veel te ongewis, zegt Keizer. „Er gaan ook jongere mensen dood en niemand weet hoeveel. Het element van menselijke nalatigheid maakt het onverdraaglijk en immoreel.”

Zorginstelling Laurens, woonzorglocatie De Wilgenborgh. Foto Martijn Beekman

Kees Goedhart, specialist ouderengeneeskunde in Rotterdam, heeft een voorzichtig positieve boodschap: sommige ouderen herstellen van Covid-19. „Het gaat nu alleen over de ouderen die overlijden, maar ook veel ouderen hebben lichte klachten en herstellen. Misschien wel 30 tot 50 procent. Het herstel is traag, maar ze genezen. Niet meer hoesten of benauwd zijn. Het is nog wel te vroeg om te zeggen of ze op het gezondheidsniveau van vóór het virus terugkeren.”

Met medewerking van Jannetje Koelewijn