Afrikaanse migranten, begin deze maand op Lesbos.

Manolis Lagoutaris / AFP

Interview

‘Verplaats vluchtelingen op Lesbos wegens corona naar lege hotels’

Asielbeleid Op de Griekse eilanden dreigt zich een ramp te voltrekken als het coronavirus de vluchtelingenkampen bereikt. Eurocommissaris Ylva Johansson werkt aan een oplossing – en aan haar Europese ‘migratiepact’.

Voor Eurocommissaris Ylva Johansson had dit de week moeten worden waarin zij eindelijk het langverwachte Europese ‘migratiepact’ zou presenteren. Sinds het aantreden van de Europese Commissie eind 2019 werkte de Zweedse aan een nieuw plan voor een gemeenschappelijk migratie- en asielbeleid. Om haar plannen af te stemmen, reisde ze naar bijna alle Europese hoofdsteden. Na Pasen zou ze de uitkomst presenteren, maar dat moment is tot nader order uitgesteld.

Want corona veranderde alles. Meerdere lidstaten sloten hun grenzen voor onderling verkeer en mensen reizen niet of nauwelijks meer. Ook migranten bewegen zich minder. Italië verklaarde al zijn zeehavens vorige week bovendien tot ‘onveilig’ vanwege de pandemie. Dat land zal zolang de crisis duurt niet toestaan dat er nog boten met migranten aanmeren.

Johansson heeft nu plotseling een compleet andere prioriteit: het voorkomen van een uitbraak van het virus in de Griekse kampen, waar tienduizenden migranten zijn gestrand. Sommigen zitten er al maanden of jaren, anderen kwamen anderhalve maand geleden aan, toen de Turkse president Erdogan de grenzen naar Griekenland openzette.

Lees ook: Vluchtelingen in kamp op Lesbos: ‘Wáár is jullie menselijkheid?’

In de kampen leven migranten dicht op elkaar in slechte hygiënische omstandigheden. Als het virus de kampen bereikt, zegt Johansson in een telefonisch interview, kan dat uitmonden in „een enorme humanitaire ramp”.

De noodzaak tot gezamenlijke actie van Europa is dus zo mogelijk nog groter dan die al was. Maar de solidariteit van lidstaten staat door de crisis onder druk, bleek vorige week bij het moeizaam tot stand gekomen akkoord over financiële steun aan landen die het zwaarst worden getroffen. En wie is er dan nog solidair met migranten?

De hoogste prioriteit van de Zweedse Eurocommissaris Ylva Johansson: het voorkomen van een uitbraak van het coronavirus in de Griekse kampen, waar tienduizenden migranten zijn gestrand.

Yves Herman / Reuters

Heeft u er vertrouwen in dat de Griekse regering bereid is de migranten te helpen? Toen onlangs duizenden migranten probeerden het land binnen te komen, trad Griekenland heel hard op.

„Het individuele recht op asiel blijft een fundamenteel recht in Europa. Daar heeft Griekenland, dat is gebonden aan Europese en internationale regels, zich aan te houden. Het is daarom goed dat de Griekse regering duidelijk heeft gemaakt dat het asielrecht blijft gelden, ook in moeilijke tijden.”

In de tussentijd werkte u ook aan het migratiepact. Hoe gaat dat eruit zien?

„Eén ding is duidelijk: het zal gebaseerd zijn op een vorm van verplichte solidariteit. Hoe dat er precies gaat uitzien, kan ik nog niet zeggen. Dat komt omdat het heel gevoelig is: het moet een compromis zijn, waar geen enkele lidstaat helemaal gelukkig mee is misschien, maar waar iedereen mee kan leven.”

Johansson riep de lidstaten een maand geleden op om gezamenlijk 1.600 minderjarige asielzoekers te huisvesten, om de Griekse eilanden te ontlasten. Elf lidstaten zegden toe: België, Bulgarije, Frankrijk, Kroatië, Finland, Duitsland, Ierland, Portugal, Litouwen, Zwitserland en Luxemburg, dat deze woensdag als eerste lidstaat (twaalf) minderjarigen uit Griekenland heeft opgenomen. De andere zestien lidstaten, waaronder Nederland, doen niet mee.

Want Nederland, zei premier Mark Rutte afgelopen week tijdens een debat in de Tweede Kamer, doet „alleen mee als zo’n programma echt gesteund wordt door de Unie, en niet als het een initiatief is van een aantal lidstaten.” Een opmerkelijke redenering: het verzoek om hervestiging wordt niet alleen gesteund door de EU, het is zelfs afkomstig van de EU. En het was juist een oproep aan álle lidstaten om mee te werken.

Een meerderheid van de fracties in de Tweede Kamer wil dat Nederland zich er binnen Europa sterk voor maakt om vluchtelingen van Lesbos onder te brengen op cruiseschepen, om zo verspreiding van het coronavirus te voorkomen. De Europese Commissie heeft een vergelijkbaar plan. „Er staat in dat we kwetsbare migranten gaan verplaatsen van de kampen op de eilanden naar hotels op het vasteland, die nu toch leeg staan”, zegt Johansson. „En dat we die kwetsbare mensen gaan opsporen, zodat ze niet geïnfecteerd kunnen worden als het virus de kampen bereikt.”

Twee weken geleden bepaalde het Europees Hof van Justitie dat Polen, Hongarije en Tsjechië in 2015 de EU-wetgeving schonden toen ze weigerden deel te nemen aan de herverdeling van vluchtelingen. Hoe krijg je lidstaten nu wel zover dat ze solidair zijn?

„Juist in tijden van crisis bestaat het risico op een toename van xenofobie, die de solidariteit onder druk kan zetten. Het is belangrijk oog te hebben voor de belangrijke bijdrages die veel mensen met een migratieachtergrond leveren in Europa. Voor lidstaten geldt dat ze allemaal Europees zijn en zich aan dezelfde waarden hebben gecommitteerd. Tegelijkertijd moeten we ook met ze meedenken als het lastig wordt. Nu zijn de doorlooptijden voor asielaanvragen heel strak geregeld bijvoorbeeld. Daar kunnen we best flexibeler mee zijn.”

Niet alleen het opnemen van vluchtelingen in Europa is een probleem, ook het terugsturen van mensen die geen recht hebben op asiel loopt moeilijk. Hoe wilt u ervoor zorgen dat dat makkelijker wordt?

„Uit bijna alle gesprekken werd duidelijk dat lidstaten willen dat er meer nadruk komt te liggen op de externe relaties tussen de EU en landen daaromheen. Het gaat meer over maken van afspraken met andere landen om een eind te maken aan de mensensmokkel en juist legale migratieroutes te kunnen maken.”

Gaat de EU meer afspraken maken die vergelijkbaar zijn met de EU-Turkijedeal, waarin Turkije geld ontvangt en in ruil daarvoor migranten terugneemt uit Griekenland?

„Nee, het zal gaan om veel bredere samenwerkingsverbanden, waarbij ook ontwikkelingsgeld kan worden ingezet. Kunnen wij die landen helpen met het opzetten van centra om geschoolde arbeiders te selecteren bijvoorbeeld, zodat ze legaal naar Europa kunnen komen? Want geschoolde arbeidskrachten zal Europa zeker nodig hebben in de toekomst.”

Lees ook deze reportage over de risico’s op een corona-uitbraak in vluchtelingenkampen